AKTUALNOŚCI 2026 (1)

Na cześć herbu sławetnego miasta Poznania

Przy okazji przypadających dziś „imienin Poznania”, obchodzonych na okoliczność liturgicznego święta jego patronów, czyli śś. Apostołów Piotra i Pawła, pozwolę sobie przytoczyć historyczne wiersze na cześć miasta — a w zasadzie jego herbu — zamieszczone w polskich starodrukach z XVI i XVII wieku. Ich pojawienie się związane było z poezją emblematyczną popularną w okresie renesansu. 

Ich szczególną formą były tzw. stemmaty, stanowiące połączenie obrazu z tekstem. Najstarszymi spośród z tych stemmatów — uczynionych Na herb sławnego miasta Poznania — są zamieszczone w Postyllach Jakuba Wujka z roku 1580 oraz 1582:

Inną treść — wydaje się, iż o zdecydowanie bardziej kaznodziejskiej wymowie — zawiera wiersz opublikowany przez Mathiasa Ciraniusa (Macieja Cyraniusza) w jego dziełku z roku 1596:

Nietypową okazją dla stworzenia wiersza zadedykowanego miastu i jego władzom były uroczystości związane z upamiętnieniem zdobycia Smoleńska w roku 1611. Wiersz zatytułowany Na zacne Insygnia Miasta Poznania, autorstwa Jana Krajewskiego, towarzyszył przedstawieniu herbu znanemu z wcześniejszych publikacji wydanych nakładem poznańskiej drukarni Jana Wolraba:

Drzeworyty z przedstawieniem poznańskiego herbu, którym ilustrowano publikacje drukarni Wolraba, widniały w wydanym w roku 1613 dziele autorstwa Grzegorza Czaradzkiego oraz Stanisława Baniciusa z roku 1622. W pierwszym zamieszczono stemmat Na przezacne Kleynoty Miasta Poznania, a w drugim stemmat z dedykacją Na zacny starozytny kleynot miasta Poznania:

Dużo późniejsza publikacja, bo wydana w roku 1707, zamieszczała już wizerunek uszczerbionego herbu miasta nazwany Herbowny kleynot szlachetnego miasta I. K. Mości Poznania. Przedstawienie tarczy herbowej z obrazowaniem muru bramnego o trzech wieżach — lecz bez wizerunku królewskiego orła oraz świętych patronów miasta — opatrzono wierszem anonimowego autora:

Poza przywołanym stemmatem z XVIII wieku, wszystkie wcześniejsze zawierały treści, które dowodzą niezbicie, iż w świadomości ówczesnych herbem miasta Poznania nie były li tylko same klucze, czy też mur miejski z trzema wieżami, ale pełne obrazowanie z wizerunkiem koronowanego orła i apostołów stojących na wieżach muru bramnego oraz skrzyżowanymi kluczami. 

Co prawda na wizerunkach heraldycznych z XVII wieku postaci obu świętych nie umieszczono  zgodnie z wizerunkiem na zachowanej najstarszej pieczęci miejskiej, lecz z wedle hierarchicznego kanonu — św. Piotr po lewej (heraldycznie prawej), a św. Paweł po prawej (heraldycznie lewej) — lecz stanowi to raczej przejaw ówczesnej politycznej… — tzn.  teologicznej poprawności.

Współczesny herb Poznania, autorstwa Jerzego Bąka, przedstawia obrazowanie odwołujące się do wizerunku napieczętnego obecnego na tłoku najstarszej znanej pieczęci miejskiej. W herbie widnieją zatem postaci Apostołów w układzie zgodnym z zamierzeniem władz miasta z XIV wieku. Przede wszystkim jednak w herbie Stołecznego Miasta Poznania obecny jest orzeł zwieńczony królewską koroną.

Współczesny herb Stołecznego Miasta Poznania nie został „odarty” z symboliki obecnej na XIV-wiecznym tłoku najstarszej znanej pieczęci miejskiej. W odróżnieniu od herbów innych miast polskich nie odcisnęła na nim swego piętna tzw. „heraldyzacja”, która wedle historyków dowodzić ma wykształcenia się pełnoprawnego herbu miejskiego poprzez zamknięcie symbolu w tarczy herbowej.

Herb  nie został poddany „kastracji” przedstawienia napieczętnego, będącego jednym z najbogatszych treściowo obrazowań w polskiej heraldyce municypalnej. Zachował się znak Królestwa Polskiego — koronowany orzeł w czerwonym polu tarczy — otoczony przez postaci Apostołów — św. Pawła oraz św. Piotra — stojących na wieży bramnej, w której przejeździe widnieją skrzyżowane klucze Sanctae Sedis.

Piszę to w kontekście podnoszonej tezy, iż herbem właściwym miasta winna być tylko tarcza z przedstawieniem skrzyżowanych kluczy jako symbolem władzy nad miastem, względnie wyemancypowanego samorządu, albo też podobnie uzasadniany herb w postaci tarczy z wizerunkiem murów miejskich i kluczami w przejeździe bramnym.

W moim przekonaniu takie stanowisko zaprzecza wielowiekowej tradycji miejskiej, w tym świadectwom, jakim są właśnie przywołane wcześniej stemmaty. Potwierdzają one, że magistrat przez 300 lat uznawał obrazowanie obecne na tłoku z XVI wieku za pełnoprawny znak herbowy miasta i nie widział potrzeby zamykania go w tarczy, lecz niezmiennie sygnował się średniowieczną pieczęcią.

A poza tym, czyż najstarszy stemmat z Wujkowej Postylli nie dowodzi, iż to nie Prusacy narzucili błękitne tło w herbie Poznania?

Z niezrozumiałego dla mnie powodu współczesne publikacje naukowe o historii miasta oraz jego herbie przemilczają wciąż kwestię wskazania przez Jerzego Bąka w roku 1991 obecności korony na głowie orła na średniowiecznym tłoku pieczęci miejskiej. Dodatkowo publikowane są sugestie, iż „analiza zdjęć czy odrysów pieczęci jak również odnaleziony typariusz pieczęci” potwierdzać ma jej nieobecność.

Ignorancja naturalnym wrogiem Orła Białego

Analiza treści pojawiających się w przestrzeni medialnej utwierdza mnie w przekonaniu, iż niezbędne jest — co sugeruję od dawna — podjęcie przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego działań na rzecz edukacji społeczeństwa w zakresie szeroko rozumianej wiedzy o polskich symbolach. Bez takich działań nie widzę szans na„bezkonfliktowe” wdrożenie niezbędnych zmian, wypracowanych w ramach prowadzonej obecnie przez resort procedury przygotowania projektu ustawy o symbolach państwowych Rzeczypospolitej Polskiej.

Już konsultacje ustawy, przeprowadzone w roku 2021, dowiodły, że bez uprzedniego przekazania Polkom i Polakom rzetelnej wiedzy o poszczególnych symbolach — źródłach ich historii, znaczenia heraldycznej symboliki, a także o zasadach ich tworzenia — podjęcie otwartej dyskusji społecznej  w ramach postulowanej partycypacji społecznej przypominać będzie uchylenie wieka „puszki Pandory”. Na powszechną ignorancję nakłada się bowiem dodatkowo kontekst polityczny, który zamienia merytoryczną dyskusję w regularną wojnę ideologiczną. 

Niestety zakładnikami tego konfliktu stają się symbole. Cóż z tego, że transformacja ustrojowa „przywróciła” w naczelnym znaku państwa królewską koronę na głowie orła, skoro jego przedstawienie było wedle specjalistów obarczone  mankamentami heraldycznymi i plastycznymi. Na domiar złego ustawowy wzór nie został „uzbrojony” w odpowiednie wersje niezbędne dla zastosowań użytkowych, czego doświadczyłem w 1993 roku odtwarzając wzór godła dla potrzeb Międzynarodowej Wystawy Gospodarczej Miast Polskich «InvestCity93».

Przyczyn tej sytuacji jest wiele. Poza brakiem woli politycznej — temat symboli to „pole minowe”, na którym można stracić punkty wyborcze — dominuje brak popularyzacji rzetelnej wiedzy. Istotny wkład mają w tym środowiska historyków nie reagując na „bałamuctwa” szerzone we własnych kręgach (Orzeł Biały 1927-2017. Czy godło Polski jest plagiatem?). Swoje „dekonstrukcyjne” żniwo zbiera tzw. sztuka krytyczna (Flaga dla III RP; Orzeł czarny), czy też kreacja symboli na swój ideologiczny obraz i podobieństwo (Orzeł i reszka. Polskie symbole narodowe i religijne a polityka płci), (Przywracamy krzyż w koronie godła Polski), (Tęczowy orzeł).

Duży wpływ na dezinformację społeczeństwa mają również dziennikarze, dla których ważniejsze bywa pierwszeństwo „gorącego njusa” i generowanie zysków mechanizmem clicbaitu niż przekaz rzetelnych informacji (Orzeł nie tak polski; Godło Polski jest plagiatem?). Nie ukrywam, że choć nie prowadzę w ostatnim czasie bieżącego monitoringu treści pojawiających się w przestrzeni medialnej to niekiedy moje krytyczne oko wyławia przypadki co bardziej kuriozalne.

Tym razem moją uwagę przyciągnął artykuł opublikowany — jak na to wskazuje jego data — na okoliczność tegorocznego Dnia Flagi. Tytuł artykułu „Orzeł konfliktogenny” — zamieszczonego na portalu zero.pl w dziale Kultura — zapowiadał, że za temat zabrała się osoba z równie krytycznym zacięciem. Zamiaru swoistej prowokacji publicystycznej wydawało się dowodzić brzmienie treści wstępu (podkreślenia moje): 

• Z orłem nigdy nie było lekko. Za bojowy, za łysy, za cieniowany albo nie dość nowoczesny – narodowy drapieżca od stuleci prowokuje spory, które mówią o nas więcej niż o nim. 

Przyznaję jednak, że siedmiominutowy tekst musiałem przeczytać parokrotnie, by upewnić się, czy naprawdę dobrze rozumiem jego specyficzny przekaz. Dlaczego? Ponieważ jego autorką jest Monika Małkowska — doktor sztuki, publicystka kulturalna, uznawana za jedną z najważniejszych polskich krytyczek, stylistka i projektantka mody, a w swoim czasie także wykładowczyni Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Znana nie tylko z krytycznego zacięcia, ale także z niesztampowego podejścia do omawianej przez siebie tematyki.

W pierwszym odbiorze uznałem zatem, że artykuł musi być intelektualną prowokacją, służącą obnażeniu powszechnej dezorientacji w obszarze związanym z polskimi symbolami narodowymi. Początkowo bowiem tekst ten wydawał się być na wskroś przeniknięty swoistą ironią i jako taki mógł nosić znamiona — cokolwiek przewrotnego w formie — zaproszenia do merytorycznej dyskusji. Jednak parokrotna lektura treści upewniła mnie, iż tak niestety nie jest. 

Samo „krytyczne zacięcie” okazało się być jednak niewystarczające. Już zdjęcie ilustrujące artykuł — opatrzone podpisem Flaga Polski — dowodzi, że szarża ostrym piórem bez wystarczającej wiedzy o polskich symbolach może okazać się misją samobójczą. Przysłowiowym strzałem w stopę jest posłużenie się zdjęciem produktu imitującego flagę państwową z godłem Rzeczypospolitej Polskiej. Za drugi strzał — tym razem w kolano — uznać można stwierdzenie, które nie przystaje dziennikarzowi dbającemu o stan świadomości społecznej (podkreślenia moje):

• Znamy jego podobiznę doskonale, jednak mało kto widział go w realu. A przecież istnieje! Jest pod ścisłą ochroną gatunkową. Człowiekowi nawet nie wolno zbliżać się do jego gniazd, żeby go nie traumatyzować. Oficjalna nazwa to Orzeł Biały, potoczna – bielik.

Może dla niektórych tak wykreowana zbitka stanowi ciekawą figurę literacką, ale niestety nieobeznanym w temacie robi „wodę z mózgu”. Orzeł Biały to heraldyczna nazwa własna historycznego herbu Królestwa Polskiego. Bielik to nazwa z zakresu taksonomii ornitologicznej, określająca gatunek ptaka drapieżnego z rodzaju Haliæetus. Zaiste — nie należy mieszać bytów. Chyba, że tak sformułowany przez autorkę skrót myślowy ma sugerować, iż widziała w naturze białego orła w złotej koronie na głowie. 

• Na oficjalny herb całego państwa orzeł wzbił się za Przemysława II w 1295 r., co poskutkowało nałożeniem mu na łeb korony. 

To jest już strzał w okolicę, gdzie plecy tracą swoją szlachetną nazwę. Władcą, na którego pieczęci majestatowej umieszczony został po raz pierwszy wizerunek koronowanego orła położonego w polu tarczy jako herb króla i jego władztwa, był Przemysł II. Przynajmniej takie miano stosowane jest od dłuższego czasu we współczesnej literaturze przedmiotu wobec koronowanego przedstawiciela wielkopolskich Piastów. Syna księcia Przemysła I i po kądzieli prawnuka pierwszego koronowanego króla Czech z dynastii Przemyślidów — Przemysła Ottokara I.

• Jednak po prawie ośmiuset latach orłowi należy się modernizacja. Od maja 2025 r. dłubią przy nim eksperci powołani przez ex-ministrę Hannę Wróblewską, ponownie skrzyknięci przez jej następczynię Martę Cienkowską. 

Być może wyjdę na „dłubacza”, ale nie mogę nie zauważyć, że prace dotyczące heraldyczno-plastycznej restylizacji wzoru orła ustalonego dla godła RP toczą się de facto od 2004 roku. Prowadził je wówczas Zespół do opracowania projektu ustawy o symbolach państwowych Rzeczypospolitej Polskiej, powołany Decyzją nr 2 Szefa Kancelarii Prezydenta RP.  Z kolei działania podjęte przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w roku 2025 są kontynuacją projektu rozpoczętego przez ten sam resort w roku 2017.

• Ci specjaliści mają zadecydować, jak upgradingować godło, bo ich zdaniem jego postać nie przystaje do rzeczywistości.

Trudno mi nie uznać użycia przez przedstawicielkę świata kultury tak specyficznie brzmiącego słownictwa za postrzał w czoło — i to z przyłożenia. Warto bowiem pamiętać, że od roku 1999 obowiązują w Polsce przepisy ustawy dotyczącej ochrony języka polskiego i używania go w działalności publicznej. Ochronę języka uznaje się za obowiązek i powinność wszystkich obywateli. Język polski — cytuję: jest bowiem dobrem narodowej kultury i stanowi podstawowy element narodowej tożsamości, która wymaga ochrony w procesie globalizacji.

• Na początku grudnia 2025 r. odbyło się pierwsze posiedzenie zespołu mędrców. Zdecydowali: modyfikacji ulegną godło, flaga, a nawet hymn.

Unikając na razie dywagacji skąd Monika Małkowska tak naprawdę czerpie swoją niezwykłą wiedzę — nie tylko o zakresie prac ministerialnego zespołu, ale przede wszystkim o intelektualnym statusie jego członków — przypomnę grzecznie, ale stanowczo, iż nazwa gremium powołanego w roku 2025 przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego brzmi: Zespół Ekspercki do opracowania projektu ustawy o symbolach państwowych Rzeczypospolitej Polskiej.

• Jest nad czym dyskutować i pobierać wynagrodzenie. Podczas pierwszych obrad członkowie zespołu przedstawili się sobie, wymienili koordynaty, skonsumowali kawę z ciastkiem i… ustalili działania w roku 2026. Od tamtej pory zespół spotyka się regularnie, dwa razy w miesiącu. Bo orzeł jak kura – okazał się złotonośny.

I to jest ostatni, samobójczy strzał — a raczej salwa, po której nie ma już co zbierać. Ten wpis zdjął ze mnie poczucie winy za budzący się podczas jego lektury, być może niesłuszny, osąd intencji stojących za publikacją artykułu. Do tego momentu łudziłem się bowiem, iż autorka na swój sposób bawi się zarówno słowem, jak i tematem. Wtręt o ciastkach i kawie mógłby nawet uwiarygadniać ją jako „osobę bardzo dobrze poinformowaną”, gdyby nie fakt, że powiela cudze treści bez stosowanej zwyczajowo adnotacji: „jak donosi dziennik Rzeczpospolita”.

Natomiast podanie informacji o „pobieraniu wynagrodzenia” przez członków ministerialnego zespołu jest kłamstwem. Dowodzi, iż Monika Małkowska nie odrobiła zadania domowego. Nie chcąc domniemywać złej woli, poprzez publiczne rozpowszechnianie fałszywych twierdzeń, wskażę tylko, iż zgodnie z zapisami Zarządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Z tytułu uczestnictwa w pracach Zespołu jego Przewodniczącemu, pozostałym członkom Zespołu oraz osobom, o których mowa w § 3 ust. 4, nie przysługuje dodatkowe wynagrodzenie.” (§7.2).

• Przez stulecia drapieżca ewoluował w zakresie pozy i urody, lecz dostojeństwa ani bojowego charakteru nie tracił. W dobie panowania Stanisława Augusta dodatkowo obarczono jego szpony pozłacanymi królewskimi insygniami.

Wedle mojej najlepszej wiedzy Orzeł Biały jako oficjalny symbol Królestwa Polskiego nie był za czasów króla Stanisława Augusta Poniatowskiego „obarczony” dodatkowymi insygniami królewskimi, czego dowodzą pieczęcie kancelarii królewskiej. Ówczesny Order Orła Białego zawiera co prawda orły z berłem i jabłkiem królewskim w szponach jako ozdobne ogniwa, jednak nie stanowią one oficjalnego godła herbowego Królestwa Polskiego. Umieszczone na krzyżu orderowym przedstawienie królewskiego orła takich dodatków nie posiadało.

Maniera przydawania orłowi dodatkowych atrybutów miała zresztą miejsce już wcześniej. Przykładem może być ceremonialna kapa koronacyjna Michała Korybuta Wiśniowieckiego, na której bogato haftowany orzeł dzierży w szponach miecz i berło, a na jego piersi widnieje jabłko królewskie. Dodatkowe atrybuty na urzędowych pieczęciach pojawiły się dopiero podczas powstania styczniowego z roku 1863. W trójpolowym herbie widniejącym na pieczęciach Rządu Narodowego polski orzeł trzyma w szponach miecz i krzyż.

• „Łysego” orła zalegalizowano w 1952. Przy okazji zdeformowano mu łeb i oko, a także odarto ze złota pazury. Do dawnej świetności wrócił po ustrojowej transformacji.

Komunistyczna konstytucja z roku 1952 zawierała opis godła, który charakteryzował się dużą ogólnością: „wizerunek orła białego w czerwonym polu”. Oficjalny wzór graficzny godła ze „skomunizowanym” orłem ustalony został dopiero Dekretem z dnia 7 grudnia 1955 r. o godle i barwach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz o pieczęciach państwowych. Jednak warto zaznaczyć, że zamieszczone w nim przedstawienie orła bazowało na niezdeformowanym wzorze z roku 1927. Choć orłowi odjęto złotą koronę to jego pazury były nadal wyzłocone.

• Korygując ptaka, Heidrich wzorował się na projekcie Zygmunta Kamińskiego z 1927 r., który z kolei nawiązywał do orła z czasów Poniatowskiego.

Wzór orła w godle państwowym z roku 1927, autorstwa Zygmunta Kamińskiego, nie nawiązywał w żaden sposób do orła z czasów Poniatowskiego, lecz do przedstawień heraldycznych pochodzących z epoki Jagiellonów. Kamiński sam o tym wspomniał w wywiadzie „Czem powodowałem się przy projektowaniu obecnego godła państwowego”, opublikowanym w roku 1928. Do stylistyki heraldycznej z czasów Poniatowskiego nawiązywał ustawowy wzór orła państwowego ustalony dla herbu Rzeczypospolitej Polskiej w roku 1919.

• Ta wersja trwała do 2018 r., kiedy – z inicjatywy ministra Piotra Glińskiego – znów zaczęto kombinować przy państwowych symbolach.

Nie wiem, kiedy ostatnio Monika Małkowska zaglądała do obowiązującej ustawy o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych, ale mimo parokrotnych jej nowelizacji, załącznik nr 1 się nie zmienił i do dziś widnieje wzór godła RP ustalony w roku 1990. Stosując konwencję artykułu mogę skonstatować, że jego autorka ewidentnie kombinuje, jak sprowokować konflikt. Rozumiem, że tytuł artykułu „Orzeł konfliktogenny” zobowiązuje, ale żeby tak uporczywie szukać guza?

 • W 2004 r. drugi dzień maja został ustanowiony Dniem Flagi Rzeczypospolitej Polskiej. Choć nie jest wolny od pracy, właściwie nim jest, bo ma fantastyczną lokalizację – pomiędzy 1 a 3 maja. Ma też orle konotacje – w 2004 r., w toku prac legislacyjnych, Senat RP zaproponował zastąpić Dzień Flagi RP Dniem Orła Białego. Nie przeszło, Sejm nie uznał, zostało jak poprzednio – biały pas nad czerwonym.

Przepraszam uprzejmie, ale co ma piernik… tzn. Dzień Orła Białego do układu barw polskiej flagi? Inicjatywa ustanowienia dnia 2 maja pod nazwą Dzień Orła Białego jako alternatywnej propozycji dla Dnia Flagi RP nie przewidywała żadnych zmian wzoru flagi państwowej, ani też ingerencji w układ jej barw. Autorka wie, że dzwonią, ale nie wie, w którym kościele. Z przebiegiem przedmiotowej dyskusji można zapoznać się w przekrojowej publikacji „Orzeł Biały. Źródła do historii herbu państwa polskiego”, wydanej w roku 2021.

• Ale w jakim odcieniu? Tradycja nakazywała karmazyn. Jednak w przeszłości był kłopot z uzyskaniem tego barwnika – karmazyn produkowano z larw czerwca polskiego, drogiego ingredientu, na który mogła sobie pozwolić tylko arystokracja i najbogatsza szlachta. Toteż posiłkowano się barwnikami tańszymi, aż doszło do PRL-owskiego tandetnego cynobru.

Nie jest zgodne z prawdą twierdzenie, iż za PRL-u wprowadzono „tandetny” cynober. Cynober jako odcień koloru czerwonego w barwach państwowych wprowadzony został bowiem już w okresie międzywojennym. Stanowiło tak Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 r. o godłach i barwach państwowych oraz o oznakach, chorągwiach i pieczęciach (Art. 2). Zresztą ten odcień koloru czerwonego jest bliższy stosowanej w herbach od średniowiecza heraldycznej tynkturze Gules, niż czerwień karmazynowa.

• Po 1989 flaga odzyskała barwy stosowane do 1930 r. – pas bieli nad pasmem karmazynu. A na białym tle bytuje orzeł umieszczony na czerwonej tarczy.

Być może bytujemy z panią Małkowską w światach równoległych, bo w moim flaga państwowa RP nie składa się z „pasa bieli nad pasmem karmazynu”. Krytyki nie wytrzymuje twierdzenie, iż do 1930 roku stosowano na fladze karmazyn, skoro w roku 1927 wprowadzono cynober. O karmazynie nie wspomina też żaden późniejszy akt prawny wyższego rzędu. Odnoszę nieodparte wrażenie, iż kolejne akapity artykułu to jedno wielkie pasmo porażek, które winny wywołać na obliczu autorki pąs wstydu, czyli rumieniec w barwie czerwieni makowej.

Dodatkowo przytoczony passus sugeruje jakoby po 1989 roku na białym pasie polskiej flagi pojawił się „orzeł umieszczony na czerwonej tarczy”. Otóż tarcza z wizerunkiem orła w tarczy herbowej widniała już w roku 1919 na polskiej fladze określonej w ustawie jako „flaga dla dyplomatycznych przedstawicieli Państwa” i „bandera handlowa morska” oraz na „fladze wojennej” i „banderze morskiej wojennej”. Także dziś flaga państwowa z godłem RP nie jest przeznaczona do użytku prywatnego, lecz stanowi weksylium przysługujące podmiotom uprawnionym.

Podsumowując pozwolę sobie zauważyć, że specyficzna konwencja artykułu o symbolach narodowych — do której autorka ma oczywiście niezbywalne prawo — sprawia wrażenie dezynwoltury, by nie powiedzieć mocniej. To nie Orzeł Biały jest konfliktogenny — „świętą wojnę” w przestrzeni publicznej prowokuje raczej ignorancja, a niekiedy niestety także zła wola. Jednak obcesowe wkraczanie na ziemię nieznaną bez odpowiedniego uzbrojenia skutkować może jedynie — by użyć określenia z kultury antycznej Grecji — powrotem na tarczy.

Z Moniką Małkowską mogę natomiast zgodzić się w 100% w jednym — gdy stwierdza, że dyskusja prowadzona na temat narodowego drapieżcy „prowokuje spory, które mówią o nas więcej niż o nim”.

Artykuł Moniki Masłowskiej dostępny pod adresem: 

https://zero.pl/news/orzel-bialy-historia-symbolika-i-spor-o-modernizacje-godla-polski

Przemysł II — król Polaków i Pomorza

26 czerwca, w dzień słońca, to jest w niedzielę, w dzień świętych męczenników Jana i Pawła w roku 1295 po narodzeniu Pana naszego, cieszący się ogromnym poważaniem arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka po odprawieniu zgodnie ze zwyczajem uroczystej mszy świętej do Ducha Świętego w katedrze metropolitalnej w Gnieźnie, namaszcza i wynosi wymienionego księcia Przemysła na króla, a jego żonę, księżnę Ryksę na królową Polski i koronuje ich koroną królewską, którą — rzecz dziwna — duchowni starannie i pieczołowicie przechowali i ustrzegli przez wiele minionych lat. […] W ten sposób przywrócono Polsce za Bożą pomocą berło królewskie i zaszczytną godność króla, których była pozbawiona niemal przez dwieście lat»*

Tak oto Jan Długosz  200 lat później opisał koronację królewską księcia Przemysła z wielkopolskiej dynastii Piastów, myląc co prawda imię jego trzeciej żony — Małgorzaty Brandenburskiej. W 1295 roku została przywrócona władztwu Piastów nie tylko królewska godność, ale zwrócony mu został także zwycięski znak Polaków: AQUILA ALBA — Orzeł Biały. Przemysł II jako pierwszy polski koronowany władca posługiwał się odtąd pieczęcią z wizerunkiem zwycięskiego orła, zdobionego królewską koroną na dumnie uniesionej głowie.

Przywołany wcześniej kronikarz zamieścił w swoich Rocznikach następującą adnotację o królewskiej pieczęci:

Aby zaś z biegiem czasu nie poszła w niepamięć okazana przezeń gorliwość w odbudowie Królestwa Polskiego i podniesieniu go ze stanu księstwa do godności królewskiej, na sporządzonej bardzo kunsztownie na jego polecenie pieczęci majestatycznej kazał z jednej strony naokoło orła wyryć wielkimi literami następujący tekst: „To ten, który przywrócił Polakom zwycięskie sztandary". Na odwrotnej zaś stronie była podobizna króla siedzącego na tronie królewskim i trzymającego berło w prawej ręce, o którą opierał się również szyszak z herbem polskim, w lewej zaś trzymał jabłko ze znakiem krzyża; tytuł wyryty wielkimi literami: „Pieczęć Przemysła, króla polskiego i księcia Pomorza".*

Z krótkiego panowania Przemysła II zachował się do dziś tylko jeden odcisk jego pieczęci majestatowej przy dokumencie przechowywanym w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie. Jest nim potwierdzenie posiadanych przywilejów wydane dla klasztoru norbertanek w Żukowie pod Gdańskiem w dniu 15 sierpnia 1295 roku.

Z uwagi na uszkodzenia odcisku pieczęci — także odcisków przywołanych w literaturze przedmiotu, lecz zaginionych — pewną trudność stanowiło odczytanie legendy otokowej. Dla treści na awersie przyjęto następującą lekcję: + S. PREMISLII REGIS POLONORUM ET DVCIS POMORANIE (Górski1938). Natomiast zapis na rewersie brzmieć ma: + REDDIDIT IPSE DEVS VICTRICIA SIGNA POLONIS.

O ile za właściwą i zgodną z zapisami Długosza uznaje się obecnie lekcję legendy widniejącą na awersie: pieczęć Przemysła króla Polaków i księcia Pomorza to w literaturze dyskutowana jest treść zamieszczona na rewersie pieczęci: Zwrócił […] zwycięskie znaki Polaków. W szczególności dotyczy to zapisu słowa nieczytelnego z uwagi na miejscowe uszkodzenie pieczęci. 

Wedle zapisu w Kronikach Długosza słowo to brzmieć miało SOLVS. Drugą wersję stanowi odczytanie nieczytelnego zapisu jako POTENS (Żebrawski 1865). Trzecią propozycję stanowi słowo PRONIS (Stronczyński 1888). Czwarta interpretacja każe odczytać wyraz jako  SVIS (Korytkowski 1888). Piąta z kolei wersja wskazuje na słowo DEVS (Krzyżanowski 1890).

Ciekawostką jest natomiast to, że choć przed rokiem 1295 nie było wśród koronowanych władców Polski żadnego noszącego imię Przemysł to wielkopolski książę, wyniesiony do godności króla Polski — lub też „króla Polaków”, jak głosi legenda na jego pieczęci majestatowej —  tytułował się w swoich dokumentach mianem «Premisl secundus» lub «Premislius secundus Rex polonorum et dux pomoranie».

Polska racja stanu

19 czerwca 2026 roku Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej podjął decyzję o odebraniu Orderu Orła Białego Prezydentowi Ukrainy Wołodymyrowi Zelenskiemu:

«Ofiar naszych przodków nie wolno zdradzić milczeniem. To groby, o których nie wolno zapomnieć. To rany historii, które wymagają prawdy, pamięci i szacunku.

My, Polacy, pamiętamy o swoich. Nie porzucamy ich i zawsze się o nich upominamy. Szacunek dla przodków i uczciwość wobec historii są obowiązkiem nas wszystkich. Naród, który traci pamięć, traci część swojej duszy. Państwo, które przestaje bronić prawdy o swojej historii, przestaje być strażnikiem narodowego szacunku.

Prawda historyczna nie jest i nigdy nie może być kartą przetargową. Pamięć o ofiarach jest moralnym obowiązkiem państwa polskiego. […] 

Order Orła Białego nie jest zwykłym wyróżnieniem. Jest symbolem najwyższego zaufania Rzeczypospolitej. Oznacza szczególną więź z państwem polskim oraz szczególną wdzięczność narodu. Taki symbol wymaga nie tylko zasług, ale również szacunku dla wartości, które stanowią fundament naszej wspólnoty.

Prezydent Rzeczypospolitej jest Wielkim Mistrzem Orderu Orła Białego i ma obowiązek stać na straży honoru tego najwyższego odznaczenia państwowego. Obowiązek ten spoczywa również na Kapitule Orderu Orła Białego.

Dlatego wobec zgody Prezydenta Wołodymyra Zełenskiego na nadanie jednej z jednostek Sił Zbrojnych Ukrainy nazwy „Bohaterów UPA”, po konsultacji z Kapitułą, podjąłem decyzję o odebraniu Orderu Orła Białego Prezydentowi Ukrainy. […]»

W uzasadnieniu decyzji Prezydent Nawrocki przedstawił jednoznacznie swoje stanowisko. Państwo polskie pozostaje nadal orędownikiem suwerenności i integralności terytorialnej Ukrainy i będzie pomagać w jej obronie. Jednak Polska będzie konsekwentnie strzegła pamięci swych obywateli. W obronie swoich wartości nie zgodzi się na gloryfikowanie tych, którzy mordowali polskich bezbronnych cywilów. 

Osobiście uważam zaistniałą sytuację za co najmniej smutną, lecz — niestety — przewidywalną. Powtórzę za Leibnizem: Nic nie dzieje się bez skutku — wszystko swoją ma przyczynę. Nie byłoby decyzji Prezydenta Polski, gdyby nie decyzja Prezydenta Ukrainy. Warto zatem sięgnąć do źródła, czyli formalnej decyzji ukraińskiego przywódcy i przytoczyć jej uzasadnienie.

Wedle treści dekretu Prezydenta Ukrainy nr 440/2026 z 26 maja 2026 roku nadanie Samodzielnemu Centrum Operacji Specjalnych „Północ” Sił Operacji Specjalnych Sił Zbrojnych Ukrainy tytułu honorowego „imienia Bohaterów UPA” miało na celu „przywrócenie historycznych tradycji armii narodowej, biorąc pod uwagę wzorowe wykonywanie powierzonych zadań w obronie integralności terytorialnej i niepodległości Ukrainy.”

Oczywiste jest, że zarówno Polska, jak i Ukraina, mają własne panteony. Jednak wydawałoby się, że polityk państwa zagrożonego unicestwieniem winien raczej unikać gestów, które zaburzają relacje z państwami bezpośrednio wspomagającymi jego kraj i obywateli. Choć niektórzy widzą w tym cyniczną grę w celu przykrycia zarzutów korupcyjnych, jednak w moim przekonaniu nie to jest jej źródłem.

Uważam, że fakt taki nie miałby miejsca, gdyby prezydent Ukrainy nie poczuł się „mocny”. Najwyraźniej władze Ukrainy poczuły się silne nie tyle sukcesami militarnymi, ale zapewnieniem dobrego biznesu z Europą Zachodnią. W moim przekonaniu gest Zelenskiego — by nie nazwać go wprost hucpą — jest sygnałem cichej realizacji planu, który w swoim czasie nosił miano Mitteleuropa — w moim tłumaczeniu Śródeuropie.

Plan „Śródeuropie” wykreowany został jeszcze w XIX wieku w cesarskich Austro-Węgrzech. Dotyczył zamiaru gospodarczego zjednoczenia obszaru środkowoeuropejskiego pod koroną Habsburgów. Zaniechany projekt przejęty został  przez Cesarstwo Niemieckie i stał się częścią niemieckiej polityki hegemoniczne mającej na celu podporządkowanie Europy Środkowej.

W prusackiej wersji planu „Śródeuropie” zakładano osiągnięcie pełnej hegemonii gospodarczej i kulturalnej nad Europą Środkową przez Niemcy, a następnie jej eksploatację gospodarczą i finansową. Przewidywano bezpośrednie aneksje i tworzenie państw marionetkowych jako buforu między Niemcami a Rosją oraz Wielką Brytanią. W ten plan wpisywała się także proklamacja Królestwa Polskiego.

W jednej wersji planu zamierzano doprowadzić do aneksji Polski przez Austro-Węgry jako rozwiązanie „najmniej niekorzystne” w odniesieniu do perspektywy pokoju z Rosją. W ramach drugiej uznano za pożądane utworzenie pseudoniepodległego Królestwa Polskiego jako „wylęgarni ludzi potrzebnych do dalszych walk na Wschodzie”. W sierpniu 1916 roku postanowiono utworzyć Królestwo Polskiego.

5 listopada 1916 roku General-gubernator von Beserel i General-gubernator Kuk jako przedstawiciele „jaśnie panujących” cesarzy Rzeszy Niemieckiej i Austro-Węgier ogłosili, iż „Jego Cesarska Mość Cesarz Niemiecki i Jego Cesarska i Królewska Mość Cesarz Austrii i Apostolski Król Węgier postanowili z ziem tych utworzyć państwo samodzielne z dziedziczną monarchią i konstytucyjnym ustrojem.”

Akt 5 listopada był tak naprawdę niemieckim pomysłem polityczno-militarnym, obliczonym na zakończenie wojny bez nadmiernych strat — a w szczególności niedopuszczenie do prowadzenia walk na własnym terytorium. W interesie Niemiec było wykorzystanie przeciw Rosji polskiego żywiołu na froncie wschodnim, dla odciążenia swojego frontu zachodniego.

Obietnica odbudowania Królestwa Polskiego miała być przynętą, służącą zwerbowaniu setek tysięcy młodych Polaków do Polnische Wehrmacht — Polskiej Siły Zbrojnej. Państwo niemieckie chciało za wszelką cenę odsunąć działania wojenne od swojego terytorium. Służyć temu miało wykorzystanie zasobów żywych i materialnych okupowanego państwa. 

Dlatego wyniszczająca wojna prowadzona była wciąż na terenach przedrozbiorowej Polski, służących wyłącznie za bufor bezpieczeństwa. Do postępującego drenażu gospodarczego miało dołączyć militarne wykorzystanie najżywotniejszej części populacji. Dla osiągnięcia celów strategicznych z premedytacją wykorzystana została idea odrodzonego Królestwa Polskiego i jego symbolika. 

Na zaprojektowanych i wydrukowanych w berlińskiej Drukarni Rzeszy banknotach marki polskiej pojawił się biały orzeł w koronie. Była to cyniczna kalkulacja — my wam symbole, a wy nam swoje życie. Nie bez przyczyny zatem brygadier Józef Piłsudski i żołnierze Legionów Polskich odmówili w 1917 roku złożenia przysięgi na wierność marionetkowemu państwu. 

Proklamowana suwerenność państwa polskiego wcale nie musiała oznaczać jego pełnej niepodległości. Można być pewnym, iż w przypadku zwycięstwa państw centralnych Królestwo Polskie otrzymałoby co prawda status monarchii, ale raczej jako kraju związkowego Rzeszy. Galicja złożona z ziem Rzeczypospolitej pod zaborem austriackim byłaby jednym z krajów koronnych austro-węgierskiej monarchii.

Planowano tworzenie w Europie Środkowej półsuwerennych państw lennych. Przykładem praktycznego wdrożenia niemieckiego planu „wchłaniania” państw była niemiecka agresja na Belgię w roku 1914. Był to pierwszy etap realizacji projektu kanclerza Niemiec Theobalda von Bethmanna Hollwega pod nazwą „Środkowoeuropejska Unia Gospodarcza ”. Brzmi znajomo — prawda?

Utworzenie europejskiej unii celnej miało utorować drogę niemieckiemu przemysłowi w krajach sąsiednich i jednocześnie zabezpieczyć niemiecką dominację w Europie Środkowej. Program obejmował także aneksyjne żądania terytorialne. Na przykład celem uwolnienia spod brytyjskiej kurateli niemieckie państwo żądało praw do belgijskich portów morskich. 

Pierwszym portem zajętym w ramach programu była Antwerpia. Także poczta miała stać się niemiecka, podobnie jak koleje i banki. Nadzór pełnić miał tzw. Komitet Ekonomiczny jako łącznik między przedsiębiorstwami prywatnymi a sektorem publicznym. Belgijskie rynki kapitałowe zostały wchłonięte, a cała wyemitowana waluta była wspierana przez Bank Rzeszy. 

Plan „Śródeuropie” przewidywał także zajęcie obszaru górniczego na zachód od Alzacji-Lotaryngii, zaanektowanego już w 1871 roku, który zawierał złoża rud żelaza. W ramach programu współzależnego rozwoju planowano utworzenie Księstwa Flandrii i… Wielkiego Księstwa Warszawskiego. Tereny dawnej Rzeczypospolitej stanowić miały eksploatacyjne zaplecze w wojnie z Rosją Carską.

W roku 1918, wobec militarnej przegranej na froncie zachodnim, państwa centralne postanowiły zabezpieczyć się na wschodzie. Zapewnił to zawarty z Rosją bolszewicką separatystyczny traktat pokojowy. Władze Niemiec zamierzały stworzyć  nowe państwo — Oststaat — z ziem Prus Wschodnich, Pomorza, Wielkopolski i Śląska. Na terenie Galicji powstała Ukraina przy politycznym i militarnym wsparciu Austrii.

Najważniejsze decyzje dokonane zostały wówczas ponad głowami Polaków. Czy mamy dziś powtórkę z tego planu? Uważam, że zachodnioeuropejskie lobby biznesowe robi wszystko, aby tak było. W szczególności Niemcom, zależy na powrocie do biznesu z Rosją. Ukraina natomiast staje się źródłem dostępu do surowców oraz idealnym miejscem do zarabiania wielkich pieniędzy. 

Historia uczy, że… lubi się powtarzać. W 1922 roku w Rapallo Rosja Sowiecka zawarła umowę na dostawę zboża dla Niemiec w zamian za niemiecki sprzęt przemysłowy. Pod propagandowymi hasłami wywierano polityczną presję na „leżącą na przeszkodzie” Polskę, nazwaną po agresji na Polskę w 1939 roku przez komisarza spraw Zagranicznych ZSRS Mołotowa „pokracznym bękartem traktatu wersalskiego”.

W ciągu ostatniego roku Ukraina podjęła skuteczne zabiegi o środki na powojenną odbudowę oraz zacieśnianie gospodarczej współpracy z państwami Europy Zachodniej. W szczególności dotyczy to Niemiec. To stąd właśnie bierze się owa polityczna pewność ukraińskiego prezydenta. Władze Ukrainy wiedzą, że teraz jest jej „5 minut”, dlatego chcą wyrwać ile się da, nie oglądając się na sąsiadów. 

Czy uważam w takim razie, że historycznym błędem był naturalny odruch serca, w którym Polska i Polacy okazali pomoc obywatelom Ukrainy napadniętej przez Rosję? Oczywiście, że nie. Była to bowiem reakcja na wskroś słuszna moralnie. Jak jednak dowodzi dowcip z życia wzięty: Złe uczynki karane są dopiero po śmierci, a dobre już za życia. Więc jeśli Polska chce mieć miękkie serce to musi mieć twardy tyłek. 

I tu pojawia się problem. Rzecz bowiem w tym, że w ostatnich dwóch latach państwo polskie wydaje się być poddane procesowi swoistego „rozmiękczania”. Zjadane są owoce dynamicznego rozwoju gospodarczego, odwlekane są istotne regionalnie inwestycje komunikacyjne oraz energetyczne, a co najważniejsze horrendalnie pogłębione zostało zadłużenie finansów państwa — sięgać ma 75% PKB.

Powstaje zatem pytanie — czy oznacza to, że realizowany jest plan „Śródeuropie”? 

— Utinam falsus vates sim…

„Łudzące podobieństwo”

Wykorzystywanie symboli państwowych Rzeczypospolitej Polskiej, przynależnych wyłącznie podmiotom uprawnionym, które wskazane zostały w Ustawie o godle, barwach i hymnie RP oraz pieczęciach państwowych, to problem istniejący od dawna. Dowodził tego Monitoring prowadzony na portalu JakiZnakTwoj.pl, który ukazywał przykłady noszące znamiona naruszenia prawa, o dobrym smaku nie wspominając.

Problem dotyczył w szczególności używania godła RP w obrocie handlowym, czego zakazuje wprost przedmiotowa ustawa. Wyłom zrobiono w roku 2012, zezwalając polskim związkom sportowym na umieszczanie godła RP na strojach reprezentacji Polski. Producenci odzieży sportowej zyskali nieskrępowaną możliwość handlu strojami z „orzełkiem” w ramach kolejnych kolekcji — olimpijskich, mundialowych itp. 

O innych nadużyciach — np. produkcja pamiątek patriotycznych i gadżetów dla kibiców, tworzenie portali podobnych do rządowych lub emisja sztabek złota z polskim orłem przez zagraniczną mennicę — pisałem w artykułach: „Orzeł Biały” nie w pełni prawem chroniony (2013), Orzeł łudząco urzędowy (2014), Orzeł przejrzyście i publicznie „odrutowany” (2015), czy też Polski Orzeł bity w złocie… szwajcarskim (2016). 

Przypomnę też absurdalny teatrzyk obłudy, odgrywany pod hasłem „Tęcza nie obraża”, w obronie przerabianych wzorów godła i flagi państwowej RP. Polski wymiar sprawiedliwości nie potrafił jednak ustalić właściwej wykładni prawa, służącej skutecznej ochronie wzorów polskich symboli. Ustawa o godle zawiera bowiem dość ograniczone przepisy ochronne:

• godło i barwy RP mają być umieszczane, a hymn RP wykonywany lub odtwarzany, w sposób zapewniający im należną cześć i szacunek

• symbole Rzeczypospolitej Polskiej nie mogą być umieszczane na przedmiotach przeznaczonych do obrotu handlowego.

Dodatkowo uchylono pewną furtkę, umożliwiając wykorzystywanie godła dla celów komercyjnych „w formie stylizowanej lub artystycznie przetworzonej”. Tym samym wymykały się przepisom kodeksu karnego oraz kodeksu wykroczeń nawet „najdziksze” artystycznie przetworzenia wizerunku orła, gdyż trudno było wykazać ich autorom intencję jego znieważenia lub lekceważenia Narodu Polskiego.

Powołanie się na prawo do stylizacji lub artystycznego przetworzenia wzoru godła RP albo wizerunku orła pozwalało „twórcom” prezentować przed sądami skuteczną linię obrony. Co więcej, nawet w przypadkach, gdy przedstawienie orła jest wręcz łudząco podobne do ustawowego wizerunku, polskie sądy nie mają do dziś prawnego „narzędzia”, którym mogłyby skutecznie ograniczyć taki proceder.

Przykładem rozwiązań prawnych służących zabezpieczeniu symboli państwowych przed nieuprawnionym wykorzystywaniem może być prawodawstwo niemieckie. Za wykroczenie administracyjne uznaje się w nim bowiem nie tylko używanie bez zezwolenia herbu federalnego oraz wizerunku orła federalnego, ale także używanie wzorów, które są łudząco do nich podobne.

Z kolei amerykańskie prawo w inny sposób chroni wizerunek Wielkiej Pieczęci Stanów Zjednoczonych, pełniącej rolę amerykańskiego godła państwowego, przed wykorzystaniem komercyjnym lub pseudoartystycznym. Penalizowana jest świadoma ekspozycja jej wizerunku lub  jej podobizny, w celu wywarcia błędnego przekonania o akceptacji tych czynnościach przez rząd USA lub jego departament.

Ze swojej strony już 10 lat temu postulowałem potrzebę wzmocnienia przepisów polskiego prawa, które nie tylko pozwoliłyby ograniczyć użytkowanie wzoru godła państwowego polskiego przez podmioty nieuprawnione, ale także wprowadziłyby zakaz używania wizerunków łudząco podobnych. 

Swoje stanowisko podtrzymuję także dziś.

Herb Dynowa — czyli: corrida heraldyczna

W kontekście minionego „zawodowego” święta — Międzynarodowego Dnia Heraldyki — pozwolę sobie wspomnieć o niedawnym formalnym ustanowieniu symboli wykonanych przeze mnie dla miasta Dynowa. Położone w województwie podkarpackim niewielkie miasteczko ma tyleż dawną i ciekawą metrykę — choćby z uwagi na odnotowany w historycznych dokumentach fakt organizacji corridy przez właściciela miasta — co długą historię zmagań z Komisją Heraldyczną o ustalenie współczesnych wzorów swoich symboli tożsamościowych.

25 maja 2026 roku radni miejscy Dynowa podjęli dwie uchwały, na mocy których ustalono wzory herbu, flagi, banera i sztandaru, a także odznaki honorowej. Tym samym po wielu latach samorząd może posługiwać się symbolami podniesionymi na wyższy poziom sztuki heraldycznej i plastycznej. Miasto posługiwało się dotychczas wzorem herbu, który obciążony był nie tylko mankamentami heraldyczno-plastycznymi, ale nie został także poddany ustawowej procedurze opiniowania przez ministra właściwego do spraw administracji publicznej. 

Miasto nosiło pierwotnie nazwę Denow, której źródłem jest najprawdopodobniej indoeuropejskie słowo danaw oznaczające wodę. Kolebką Dynowa była wczesnośredniowieczna osada powstała podczas osadnictwa ruskiego w środkowej części doliny Sanu. Na jej rozwój miał bez wątpienia wpływ trakt komunikacyjny, łączący ośrodki polskie, ruskie oraz węgierskie. W okresie księstwa halicko-wołyńskiego osada wchodziła w skład wołości ruskiej z centrum w Bachórzu. 

Od opanowania Rusi Halickiej przez Kazimierza Wielkiego tereny te stały się domeną królewską, wschodzącą w skład ziemi sanockiej. W roku 1389  dobra bachórskie nadał Władysław Jagiełło kasztelanowi lubelskiemu i wojewodzie krakowskiemu — Piotrowi Kmicie, herbu Szreniawa. W roku 1409 jego majątek odziedziczył Piotr Lunak Kmita — podczaszy sandomierski — a w 1430 roku jego syn Jan z Bachórza. Z okresu przynależności dóbr bachórskich do rodu Kmitów pochodzą najstarsze znane wzmianki o osadzie.

W dokumencie z 1423 roku odnotowano wzmiankę o wierzycielu Andreasie Wernerze z Denowa. W dokumencie z 1429 roku wymienieni zostali dynowscy rajcowie miejscy, co dowodzi, że lokacja na prawie magdeburskim dokonana została w czasach posiadania ówczesnego Denowa przez Kmitów. W 1434 roku dobra dynowskie wraz z miastem przejęła Małgorzata z Denowa — siostra Jana z Bachórza — zamężna z Janem Gołym (Goligyanem), herbu Wieniawa. W 1464 roku Dynów odziedziczył ich syn Stanisław Denowski, podkomorzy sanocki. 

W ciągu kolejnych 500 lat właściciele Dynowa wielokrotnie się zmieniali. W 1493 roku majątek objęli Mikołaj i Piotr Rzeszowscy, herbu Doliwa. W 1496 roku miasto Dynów z przedmieściami nabył Jan Amor Tarnowski, herbu Leliwa. Miasto w tym czasie dzierżawiła Jadwiga, wdowa po Janie Denowskim, a następnie jej brat Jan Zaremba. Od 1518 roku dzierżawcą Dynowa był Stanisław Stadnicki. W roku 1523 dobra dynowskie nabyli Wapowscy, herbu Nieczuja. 

Po śmierci Andrzeja Wapowskiego w 1574 roku właścicielką Dynowa została jego żona Katarzyna Wapowska z Maciejowskich, herbu Ciołek — fundatorka murowanego kościoła w Dynowie. W 1596 roku Dynów przejął jej syn Jan Stanisław Wapowski, który zapisał się w historii miasta organizacją „walki z bykiem”, urządzoną w roku 1603 na okoliczność urodzin pierwszego dziecka. Wzmianka o tym wydarzeniu zawiera skarga wniesiona przez Jana Pawłowskiego, obwiniającego posesora miasta za przypadkową śmierć swego syna:

[…] sprawując grę albo tryumf świeżo narodzonej córce swej, bawoła na poły szalonego na to przygotowanego w rynek puściwszy, ulice zabudowawszy i ludzi na to spectaculum sposobiwszy, sam strzelał i sługom rozkazał, między którymi ledwie drugi rusznicy w rękę wziąć umiał. A iż syn mój, Mikołaj, też panu Wapowskiemu służąc, młodzieniec lat 20 do wielu usług sposobny, cnót szlachetnych i dobrych obyczajów w tej to krotochwili mało potrzebnej i pod pijanym czasem między ludźmi pospolitymi niebezpiecznie postrzelony pod serce na skos […].

W roku 1632 Dynów przejął na własność syn Jana Stanisława — Karol Wapowski. W roku 1644 miasto i okoliczne dobra nabył Olbracht Grochowski, herbu Lubicz. W następnych latach Dynów z kluczem zakupił Marcin Konstanty Krasicki herbu Rogala, kasztelan przemyski. W 1672 roku majątek przypadł jego synowi Jerzemu Krasickiemu. W 1687 roku Dynów dostał się wdowie Teofili z Czartoryskich, zamężnej powtórnie z Grzegorzem Antonim Ogińskim, herbu Oginiec. 

W 1709 roku dobra dynowskie przejęła córka Eufrozyna, zamężna z Piotrem Pacem, herbu Gozdawa. Kolejną właścicielką Dynowa była ich spadkobierczyni — córka Felicja, zamężna z Piotrem Ożarowskim, herbu Rawicz. W roku 1781 Adam Poniński sprzedał w jej imieniu miasto wraz z dobrami Stanisławowi Trzecieskiemu, herbu Strzemię. Ostatnimi posesorami miasta była rodzina Trzecieskich, których własnością pozostawało do roku 1944.

Dynów ma to szczęście, iż znany jest wizerunek najstarszej znanej pieczęci miejskiej z XVI wieku. Jej odciski zachowały się na dokumentach z lat 1538, 1554 i 1577 przechowywanych w zasobach  Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie oraz Muzeum Narodowego w Krakowie. Najwyraźniejsze obrazowanie heraldyczne zawiera odcisk zachowany w krakowskich Zbiorach Wiktora Wittyga. Przedstawia tarczę herbową, w której umieszczona jest bawola głowa z wysoko uniesionymi rogami oraz z pierścieniem (kolcem) w nozdrzach.

Charakterystyczna forma obrazowania bawolej głowy jako godła heraldycznego miasta nawiązuje do godła rodowego właścicieli Dynowa z drugiej połowy XV wieku — Stanisława oraz Jana Denowskich. Byli oni potomkami Jana Gołego (Goligyana ze Strzałkowa), który pieczętował się herbem Wieniawa. Dodatkowo zamknięcie wyobrażenia heraldycznego w tarczy dowodzi wykształcenia się pełnoprawnego herbu miasta, w ramach procesu historycznego, określanego w literaturze przedmiotu jako heraldyzacja godeł pieczęci miejskich.

Dokumenty Dynowa z drugiej połowy XVII wieku ujawniają zachowany odcisk innej pieczęci. Jej powstanie mogło mieć związek ze zniszczeniem miasta podczas najazdu wojsk siedmiogrodzkich w roku 1657. Okazję dla jej wprowadzenia stanowiła prawdopodobnie ponowna konsekracja odbudowanego kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Wawrzyńca w roku 1663. Na zachowanym w Archiwum Państwowym w Przemyślu dokumencie z roku 1671 widnieje bowiem odcisk pieczęci z przedstawieniem postaci świętego męczennika. 

Trzecia pieczęć pojawia się na dokumentach korespondencji władz miejskich z roku 1774, przechowywanych w zasobach Lwowskiej Narodowej Naukowej Biblioteki Ukrainy. Niestety zachowanie odcisku pieczęci nie pozwoliło na chwilę obecną odczytać zamieszczonego na niej obrazowania. Jako że miasto było własnością prywatną jego władze używały pieczęci z symbolami właścicieli. Potwierdzają to odciski kolejnej pieczęci obecne na dokumentach z pierwszej połowy XIX wieku z przedstawieniem godła herbowego Trzecieskich — Strzemię.

Okres zaborów przyniósł zmiany administracyjne, które przełożyły się zarówno na zmianę statusu Dynowa, jak i na używane przez miasto urzędowe pieczęcie. Zachowane w Tekach Antoniego Schneidra dokumenty z drugiej połowy XIX wieku ujawniają posługiwanie się przez samorząd dynowski pieczątką Urzędu Gminy Miasta Dynów z wyobrażeniem stylizowanej formy roślinnej. Z kolei dokumenty z drugiej dekady XX wieku ujawniają użytkowanie przez władze Dynowa urzędowej pieczęci z koronowanym orłem. 

Potwierdzeniem trwałości tradycji heraldycznej w świadomości lokalnej społeczności, którego źródłem jest herb Wieniawa, może być wizerunek heraldyczny, wykonany po zakończeniu II wojny światowej dla potrzeb wystroju sali posiedzeń dynowskiego samorządu. Jego przedstawienie oparte było na historycznych dokumentach, wskazujących szlachecki herb Wieniawa jako źródło znaku miejskiego. Bez wątpienia zatem, żaden inny symbol, związany z pozostałymi posesorami, nie przełożył się trwale na znak ogólnomiejski. 

Okazją do przywrócenia przez samorząd własnego znaku samorządowego była reforma samorządowa, przeprowadzona w latach 90. XX wieku. Choć przyjęty wówczas przez Radę Miasta wzór herbu słusznie odwoływał się w warstwie symbolicznej do najstarszego źródła sfragistycznego, to realizacja statutowego symbolu Dynowa obarczona była mankamentami heraldycznymi i plastycznymi. Działania porządkujące status jego współczesnych symboli statutowych podjęte zostały przez samorząd w roku 2019.  

Podstawę przeprowadzonych prac stanowiły następujące założenia: 

• jedyne właściwe źródło lokalnej tradycji heraldycznej stanowi zachowane historyczne źródło sfragistyczne z XVI wieku

• wizerunek heraldyczny obecny na najstarszym zachowanym odcisku pieczęci miejskiej z roku 1554 nosi znamiona znaku ukształtowanego w procesie heraldyzacji

• kształt godła na tej pieczęci — głowa bawola z wysoko uniesionymi rogami i kolcem w nozdrzach — stanowi przynależną miastu Dynów unikalną postać herbu Wieniawa.

To ostatnie założenie uznane zostało za słuszne w kontekście braku „kanonicznego” wzorca godła Wieniawa. Dowodzą tego wizerunki obecne tak na pieczęciach — pieczęć Jana Gołego (1434) i pieczęć Jana Długosza (1479) — jak i na rycinach heraldycznych zamieszczonych w dziełach Marka Ambrożego Arma Regni Poloniae (1564), Bartosza Paprockiego Gniazdo Cnoty oraz Herby Rycerztwa Polskiego (1564), a także w późniejszych herbarzach — Arma baronum Regni Poloniae Erazma Kamienia (1584) oraz Herbarza Arsenalskiego z początku XVII wieku.

Szczegóły heraldycznego obrazowania głowy heraldycznego zwierzęcia odtwarzane są odmiennie także współcześnie. Jego wizerunek upodobniany jest do bawołu (Miasta polskie w tysiącleciu 1967), albo do przedstawienia żubra (Szymański 1993). Historyczne źródła ujawniają również zróżnicowane definiowanie godła herbowego, które opisywano jako: Bavolina caput, Bawola głowa, Bawoł, Caput bubalum, Pierstynia, Ząbrza głowa, Zubrza Głowa. Tę niejednoznaczność opisu  odnaleźć można również we współczesnej literaturze przedmiotu: 

• Głowa wołu z pierścieniem przeciągniętym przez nozdrza — Wiktor Wittyg, Pieczęcie miast dawnej Polski (1905)

• Głowa wołu z pierścieniem w nozdrzach — Marian Gumowski  Herby miast polskich (1960)

• W polu złotym głowa żubrza czarna z kolcem złotym w nozdrzach — Sławomir Górzyński, Jerzy Kochanowski — Herby szlachty polskiej (1992)

• W polu złotym czarna bawoła głowa z kolcem srebrnym w nozdrzach — Józef Szymański, Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego (1993)

• W polu żółtym czarna głowa byka z srebrnym kolcem w nozdrzach — Andrzej Plewako, Józef Wanag — Herbarz miast polskich (1994).

Opracowany w roku 2022 wzór graficzny współczesnego herbu Dynowa ustalony został w oparciu o historyczne źródła sfragistyczne, jakim są zachowane odciski najstarszej znanej pieczęci miejskiej. W oparciu o literaturę przedmiotu (Górzyński, Kochanowski 1992; Szymański 1993; Majka 2014) oraz na podstawie uwag wniesionych podczas konsultacji przez dr Jerzego Majkę, przygotowany został projekt herbu w dwóch wersjach — z głową bawołu oraz głową żubra. Decyzją samorządu do opiniowania przedstawiono herb z głową żubra. 

Wedle Komisji Heraldycznej wizerunek głowy żubrzej z bogatym owłosieniem odchodził jednak za daleko od źródła, jakim była historyczna pieczęć Dynowa. Za właściwy uznano projekt nawiązujący do staropolskiej tradycji heraldycznej z okresu powstania pieczęci miejskiej. Tym samym do zaopiniowania przedstawiony został pierwotny projekt, w którym dla godła herbowego ustalono wizerunek czarnej głowy bawołu z uniesionymi w górę rogami oraz srebrnym (białym) kolcem (pierścieniem) przeciągniętym przez nozdrza. 

We wrześniu 2023 roku Komisja Heraldyczna zgłosiła „drobne uwagi”, odnoszące się do sposobu przedstawienia rogów i uszu oraz owłosienia na głowie. W moim przekonaniu uwagi wynikały z subiektywnej oceny niektórych członków ministerialnego organu, a w kontekście dotychczasowego orzecznictwa nosiły znamiona uznaniowości. W połączeniu z nieprzestrzeganiem terminów opiniowania wpłynęło to na przedłużanie się procedury. Samorząd został zmuszony do rezygnacji z ustanowienia nowych symboli na 600-lecie miasta.

W styczniu 2024 roku przesłany został do zaopiniowania skorygowany projekt wzoru herbu. Po trzech miesiącach Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wydał negatywną opinię wyrażoną w oparciu o uchwałę Komisji Heraldycznej. W jej uzasadnieniu stwierdzono, iż podniesione przez komisję uwagi nie zostały zrealizowane we właściwy sposób. Jej ówczesny przewodniczący — ks. dr Paweł Dudziński — zamieścił osobiście wykonane ilustracje, mające wskazać sposób rysowania głowy heraldycznego zwierzęcia.

Wobec wspomnianego braku „kanonicznego” wzorca godła Wieniawa uznałem, iż sugestie Komisji Heraldycznej — mające stanowić „próbę zobrazowania powyższych zaleceń, a nie podstawę do nowego projektu, obligatoryjną dla uzyskania opinii pozytywnej” — były de facto forsowaniem wizji jej Przewodniczącego wedle osobistego przekonania: ja bym to narysował inaczej. Przetworzenie przezeń godła z mojego projektu tworzyło wizerunek niezgodny z obrazowaniem obecnym na historycznej pieczęci Dynowa w zakresie układu rogów heraldycznego bawołu. 

Jednak absolutnym skandalem było zamieszczenie w treści załącznika do oficjalnej uchwały Komisji Heraldycznej uwagi noszącej — w moim przekonaniu — znamiona celowego podważania zaufania przedstawicieli samorządu miasta Dynów do mnie jako projektanta. Za takie uznałem bowiem sformułowane spostrzeżenie, iż zaprojektowana przeze mnie „głowa tura wykazuje łudzące podobieństwo do herbu powiatu kaliskiego, który został niedawno pozytywnie zaopiniowany przez Komisję Heraldyczną”.

Tak się składa, że herb Dynowa oraz powiatu kaliskiego są mojego autorstwa. Oba przedstawienia heraldyczne różnią się zdecydowanie w warstwie semantycznej. Nie podejrzewam podpisanego pod uchwałą ks. dr Pawła Dudzińskiego za niekompetentnego w tym zakresie, stąd zarzut „łudzącego podobieństwa” obu wizerunków heraldycznych stanowił dla mnie coś więcej niż tylko manipulację. W moim odczuciu było to działanie noszące znamiona nadużycia stanowiska urzędniczego i obliczone na szkodę prywatnego interesu projektanta. 

Herb powiatu kaliskiego jako spadkobiercy historycznej ziemi kaliskiej używa godła w postaci koronowanej głowy bawołu w czerwono-srebrnym polu szachowanym, którego historycznym źródłem heraldycznym — podobnie jak herbu Dynowa — miał być herb Wieniawa. W przypadku wzorów graficznych obu herbów nie może być mowy o „łudzącym podobieństwie”, lecz o projektach odznaczających się rozpoznawalną autorską stylizacją graficzną, co stanowi zresztą jeden z formalnych wymogów stawianych przez Komisję Heraldyczną. 

Kuriozalności tej manipulacji dopełnia fakt, iż ks. dr Paweł Dudziński był w tym czasie objęty procedurą odwoławczą ze stanowiska Przewodniczącego Komisji Heraldycznej. W grudniu 2022 roku Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego prof. dr hab. Piotr Gliński wystąpił do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji Mariusza Kamińskiego z wnioskiem o jego odwołanie w związku z podejrzeniem popełnienia plagiatu. W lutym 2024 roku Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji rozpoczął odpowiednie procedury legislacyjne. 

Przyczyną była decyzja Prezydium Rady Doskonałości Naukowej z roku 2021 o utrzymaniu w mocy uchwały odmawiającej ks. drowi Pawłowi Dudzińskiemu nadania stopnia doktora habilitowanego w dziedzinie nauk humanistycznych, w dyscyplinie historia, z uwagi na przypadki zapożyczeń wykazane w recenzjach jego pracy naukowej. Fakt ten ujawniłem w październiku 2022 roku. Z niezrozumiałych powodów osoba obciążona takimi zarzutami nadal pełniła funkcję w ministerialnym organie, decydując swym głosem o formalnych rozstrzygnięciach.

Kierując się jednak dobrem samorządu jako ofiary kontrowersyjnych decyzji, których skutkiem było przedłużanie formalnej procedury, przygotowałem w październiku 2024 roku do zaopiniowania zmienioną wersję projektu herbu Dynowa. W międzyczasie ks. dr Paweł Dudziński usunięty został ze składu Komisji Heraldycznej, a w lutym 2025 roku Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wydał pozytywną opinię w sprawie wzoru herbu miasta Dynowa.

Okazało się jednak, że pozytywnej opinii nie otrzymały wzory pieczęci. Przyczyną było podtrzymanie przez Komisję Heraldyczną stanowiska przedstawionego uprzednio w piśmie jej Przewodniczącego, wedle którego „w pieczęciach godło należy oddać konturem, a nie plamą, gdyż taka jest tradycja pieczęci do tuszu”. Co prawda uznano przedstawioną przeze mnie argumentację o potrzebie odróżnienia pieczęci Dynowa od pieczęci innych jednostek samorządu, a „pełne oddanie godła o czarnej tynkturze uznano za dopuszczalne (a nawet konieczne, by odróżnić np. godła przedstawiające dwubarwne hybrydy)”, jednak wedle opiniujących takie rozwiązanie miało nie zachodzić w przypadku w herbu miasta Dynów.

Odmowę przyjęcia projektu pieczęci z godłem w pełni wybarwionym, a nie rysowanym konturem uzasadniono obawą przed niebezpieczeństwem wypełniania „tak dużych powierzchni czarnym tuszem”. Zdaniem Komisji Heraldycznej „powoduje to trudne do uniknięcia ryzyko uzyskania nieczytelnego odcisku przy nawet nieznacznym przesunięciu tłoka”. Wyrażone zastrzeżenie wydawało się nie brać pod uwagę prostego faktu, iż każde wadliwe przystawienie tłoka pieczęci — czy to z wizerunkiem godła przedstawionym z wypełnieniem, czy też wykonanego wyłącznie linearnie — spowoduje jego zamazanie. 

W moim przekonaniu dobrą praktykę kancelaryjną stanowi w takim przypadku wymiana dokumentu oraz ponowne przystawienie pieczęci. Poza tym współczesne stemple automatyczne skutecznie zabezpieczają przed ewentualnością przypadkowego przesunięcia tłoka, co udowodniłem prezentując czytelny odcisk pieczęci w czerwonym tuszu. Natomiast argumentacja przywołująca „tradycję pieczęci do tuszu” nie miała potwierdzenia w formalnych wytycznych, co do sposobu przełożenia wzoru godła heraldycznego na formę jednobarwnego wizerunku dla potrzeb wykonania projektu wzoru pieczęci urzędowej. 

Apel Komisji Heraldycznej o zaprojektowanie pieczęci, na której godło zostanie przedstawione linearnie (bez wypełniania), oceniłem za sugestię nie znajdującą uzasadnienia w jej ponad 20-letnim orzecznictwie, czego dowodziły wydane opinie. W moim przekonaniu, jedynym wyznacznikiem projektowania pieczęci winno być zachowanie na jej odcisku czytelności wzoru heraldycznego oraz odróżnialności symbolu od wizerunków obecnych w pieczęciach innych jednostek samorządowych. Współczesne herby samorządowe z przedstawieniem głowy bawołu / byka / tura / żubra, różnią się bowiem nie tylko jej obrazowaniem, ale także wybarwieniem. 

Warto pamiętać bowiem, że tynktura godła jako nośnik treści symbolicznych, jest istotnym składnikiem tożsamościowym znaku heraldycznego. Wizerunki wybarwione barwą czarną odwołują się do innej tradycji symbolicznej, aniżeli noszące barwę złotą, srebrną, czy też czerwoną. W przypadku godeł o tynkturze czarnej kryterium zapewnienia odróżnialności pieczęci urzędowych skłania do zachowania w pieczęciach pełnego wybarwienia godła w tej części, której przynależna jest czarna tynktura. 

Szczególną cechą wyróżniającą godło herbu Wieniawa jest „kanoniczna” czarna barwa głowy bawolej. Nie jest ona jednak li tylko akcentem kolorystycznym, czy też odwołaniem do naturalnego ubarwienia konkretnego przedstawiciela wołowatych, ale stanowi nośnik treści symbolicznych wywiedzionych ze sfery aksjologii. Wedle tradycji heraldycznej czarna tynktura — Sable — symbolizuje m.in rozwagę, mądrość, stałość, surowość oraz pokorę. Natomiast zestawienie barwy czarnej ze złotem oznaczać miało dostojeństwo i starożytność rodu.

Przełożenie wizerunków godła wyłącznie w formie konturowej prowadzi do utraty istotnego wyróżnika, związanego z heraldyczną tynkturą. Dlatego za źródło właściwej tradycji ilustratorskiej, która w obrazowaniu godeł przewidywała odtwarzanie czarnej tynktury pełnym jej zadrukiem, uznałem staropolskie herbarze. Przykładem takiego odróżniającego sposobu odtwarzania barw godeł w druku jednobarwnym są ryciny zamieszczone w dziele Bartosza Paprockiego Herby rycerztwa polskiego na pięcioro xiąg rozdzielone (1584). 

Klocki drzeworytnicze wykonane dla potrzeb drukarskiego odcisku przygotowano w sposób umożliwiający zachowanie wybarwienia godła herbowego farbą czarną. Dzięki temu możliwe jest m.in. odróżnienie wzorów herbów województwa sieradzkiego i kujawsko-brzeskiego od herbu województwa łęczyckiego. Wbrew stanowisku Komisji Heraldycznej przykłady tej praktyki obecne są w wieloletniej linii jej orzecznictwa, czego dowodzą pozytywnie zaopiniowane wzory pieczęci w latach 2002-2023, w których była obecna czarna tynktura.

Jednoznacznie dowodził tego wzór pieczęci Gminy Ryczywół analogiczny do pieczęci Dynowa. W kontekście wzorów graficznych pieczęci o co najmniej „skomplikowanym” rysunku godeł, a jednak pozytywnie zaopiniowanych przez Komisję Heraldyczna, trudno mi było zgodzić się też z argumentem o „niebezpieczeństwie zalewania drobnych elementów w pieczęci”. Dlatego we wniosku Burmistrza Dynowa z kwietnia 2025 roku podtrzymana została jednoznaczna wola ustalenia zaprojektowanego przeze mnie wzoru pieczęci z taką formą wybarwienia godła.

Po upływie sześciu miesięcy od złożonego wniosku wzory pieczęci Dynowa uzyskały w październiku 2025 roku pozytywną opinię Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na podstawie uchwały podjętej przez Komisję Heraldyczną w maju 2025 roku. Negatywnie zaopiniowany został natomiast projekt sztandaru, co oznaczało konieczność dalszego uczestnictwa w Dynowskiej corridzie. Wzór sztandaru otrzymał ostatecznie pozytywną opinię Komisji Heraldycznej, ale to już temat na odrębny artykuł o jej „sztandarowym orzecznictwie”.

Dzień Heraldyki — zawodowe święto heraldyzera

Repetitio mater studiorum est — „powtarzanie jest matką nauki” — tak brzmi łacińska sentencja, stanowiąca zamknięty w lakonicznej formie wynik wielowiekowych obserwacji  (potwierdzonych zresztą przez współczesną psychologię i neurobiologię) poczynionych przez antycznych ojców naszej kultury. A zatem przy okazji Międzynarodowego Dnia Heraldyki pozwolę sobie powtórzyć po raz kolejny pewną istotną kwestię.

Otóż niezgodne z prawdą jest twierdzenie, iż w roku 1128 miał być nadany „pierwszy herb w heraldyce europejskiej”. Źródłem tej bezrefleksyjnie powtarzanej od lat informacji był zapis w wikipedyjnym w artykule o Godfrydzie V Plantagenecie, opublikowanym w 2007 roku — cytat:

[…] Ojcowie państwa młodych szybko doszli do porozumienia w sprawach małżeństwa i w 1128 r. 15-letni Godfryd został przez swojego przyszłego teścia pasowany na rycerza w Rouen. Zawieszona na jego szyi, w czasie tej uroczystości, tarcza z sześcioma złotymi lwami w błękitnym polu uznawana jest za pierwszy herb w heraldyce europejskiej. […] (podkreślenie własne)

Wzmiankę w Wikipedii pozwoliłem sobie skorygować w roku 2024. Jednak w przestrzeni publicznej nadal rozpowszechniana jest błędna informacja o herbie nadanym w roku 1128 Godfrydowi Plantagenetowi jako „pierwszym herbie w heraldyce europejskiej”.  Dlaczego uznałem tak sformułowaną informację za błędną?

Otóż herb pasowanego wówczas na rycerza młodzieńca nie mógł stanowić pierwszego herbu w heraldyce europejskiej, gdyż zgodnie ze średniowieczną tradycją był mu nadany jako wasalowi przez króla Anglii Henryka I Beauclerca, który już własny herb posiadał. Herb Godfryda Plantageneta był odmianą istniejącego herbu osobistego normańskiego władcy Anglii.

Źródłem informacji o rycerskiej nobilitacji, mającej miejsce w roku 1128 w Rouen, była współczesna wydarzeniom kronika benedyktyna Jeana de Marmoutier. Odnotowano w niej, iż piętnastoletniemu Godfrydowi z rodu Andegawenów (Anjou) nadany został herb przedstawiający sześć złotych lwów w błękitnym polu:

[…] clipeus, leunculos aureos ymaginarios habens, collo ejus suspenditur […] / tarczę, mającą na sobie wyobrażenia złotych lewków, zawieszono na jego szyi.

Herb młodego rycerza stanowiło heraldyczne uszczerbienie znaku króla Henryka I — przedstawiającego dwa kroczące złote lwy w czerwonym polu — przez pomnożenie przedstawienia lwów  i zmianę ich pozycji oraz odmianę barwy tła. Warto wspomnieć, że symbol lwa miał być już znakiem duńskiego władcy Anglii Harolda II, czego dowodzi iluminacja zamieszczona w kronice Historia Anglorum z XIII wieku.

Wzmianka zamieszczona w kronice Jana z Marmoutier nie informowała o nadaniu pierwszego herbu w historii Europy, ale była pierwszą wzmianką piśmienną o fakcie nadania herbu. Natomiast przedstawienie herbu Godfryda Plantageneta, zachowane na emaliowanej płycie znad jego grobowca w katedrze w Le Mans, stanowi najstarszy znany barwny wizerunek heraldyczny, a nie najstarszy nadany herb.

Niestety nawet postulatorzy ustanowienia Międzynarodowego Dnia Heraldyki z roku 2013 powielili błędny zapis z Wikipedii:

[…] Proponujemy, aby ten międzynarodowy dzień heraldyki przypadał na 10 czerwca. Tego dnia, w roku 1128, w Rouen został pasowany na rycerza przez swojego przyszłego teścia, Henryka I Beauclerc, Godfreya Plantageneta. Zawieszona podczas ceremonii na szyi młodego rycerza tarcza ozdobiona błękitem sześciu złotych lwów, jest uznawana przez większość heraldyków za pierwszy w historii w pełni uformowany herb. […]

Z przykrością stwierdzam, że „skażona” informacja pozyskana z nieaktualnego już wikipedyjnego źródła — w dodatku z podaniem błędnej daty rocznej pasowania Godfryda Plantageneta na rycerza — nadal powielana jest nawet przez środowiska blisko „spokrewnione” z heraldyką.

15 lat portalu JakiZnakTwoj.pl

Dziś mija piętnaście lat od upublicznienia w internecie autorskiego portalu JakiZnakTwoj.pl. Jako zwykły projektant, trudniący się zawodowo grafiką użytkową, stwierdziłem wówczas, że po ponad 20 latach od przeprowadzenia „transformacji ustrojowej” symbole państwowe Rzeczypospolitej Polskiej — a w szczególności znak naczelny państwa, czyli herb Orzeł Biały — winny zostać wreszcie uzbrojone w profesjonalnie przygotowaną standaryzację graficzną. 

Do podjęcia zdecydowanych działań dotyczących wizerunku głównego symbolu państwa zmotywowały mnie nie tylko wieloletnie zaniedbania w zakresie tożsamości wizualnej państwa, ale przede wszystkim coraz bardziej ewidentne przykłady przyzwolenia na utrwalanie powstałych błędów i tworzenie nowych. Skutkowało to bezprecedensową różnorodnością stosowania wizerunku ustawowego herbu Rzeczypospolitej Polskiej przez urzędy państwowe oraz instytucje publiczne.

Uruchomieniu portalu JakiZnakTwoj.pl towarzyszył swoisty „manifest autorski” w formie artykułu Herb jaki jest… — nie każdy widzi. Stanowił on szerzej uzasadniony postulat opracowania wzoru orła jako wspólnego elementu identyfikacji całego rządu, który przedstawiłem w roku 2008 w ramach konkursu projektu znaku graficznego MSWiA. W roku 2009 przesłałem na ręce przedstawicieli najwyższych władz państwowych autorskie opracowanie standaryzacji graficznej aktualnego godła państwowego.

Zaowocowało to wniesieniem w roku 2010 petycji w sprawie podjęcia inicjatywy ustawodawczej dotyczącej standaryzacji wizerunku graficznego godła państwowego do senackiej Komisji Praw Człowieka, Praworządności i Petycji (patrz: Petycja P-06/2010). W czerwcu 2011 roku, w odpowiedzi na inicjatywę Bronisława Komorowskiego «Twoje pytanie do Prezydenta», przesłałem zapytanie, czy jako Prezydent podejmie inicjatywę legislacyjną, dotyczącą standaryzacji wizerunku herbu państwowego oraz zasad jego użytkowania przez urzędy oraz instytucje państwowe. 

Uważałem, że głowa państwa jest właściwym adresatem pytania o wizerunek herbu Polski. Ponieważ tematu nie podjęto, dlatego uznałem, iż nie pozostaje mi nic innego, jak podjąć szersze działania w przestrzeni medialnej — tym razem pod tożsamościowym pytaniem Jaki Znak Twój? Dlatego też autorski portal przyjął powszechnie rozpoznawalną nazwę JakiZnakTwoj. Byłem wówczas przekonany — i jestem tego pewien także dziś — że pytanie: Jaki Znak Twój? pozwala każdemu na osobistą odpowiedź: kto Ja jestem.

Początkowo zajmowałem się głównie „monitoringiem” użytkowania polskich symboli, a w szczególności wizerunku godła państwowego. Prowadzony okazjonalnie przegląd ujawniał przypadki wizualnego „wywijania orła” w przestrzeni publicznej (patrz: Monitoring). Z czasem inicjatywa, stanowiąca jedynie obserwację z pozycji komentatora, przemieniła się w publicystykę opartą na osobistych pracach badawczych. W rocznikowych «Aktualnościach» pojawiły się artykuły tematyczne oraz komentarze dotyczące wydarzeń historycznych i bieżących. 

Na przestrzeni ostatnich 15 lat opublikowałem na portalu JakiZnakTwoj.pl ponad tysiąc tekstów. Zważając na potrzebę popularyzacji wiedzy o polskich symbolach od samego początku zamieszczałem treści źródłowe, jak np. akty prawne oraz historyczne dokumenty, a także odpowiednie ilustracje. Impulsem do podjęcia „akcji bezpośredniej” stał się fakt rozpowszechnienia w roku 2010 przez Kancelarię Prezydenta Bronisława Komorowskiego niewłaściwego wzoru Kokardy Narodowej oraz określania jej „kotylionem narodowym”.

W ramach działań „korygujących” przesłałem w listopadzie 2011 roku odpowiedni wzór Kokardy Narodowej — uszytej rękoma mojej żony — wszystkim czterem najważniejszym osobom w państwie — czyli Prezydentowi RP,  Marszałkowi Sejmu RP, Marszałkowi Senatu RP oraz Premierowi Rządu RP. Na portalu zamieszczona została również prosta instrukcja przygotowania jej właściwego wzoru — w 3 krokach — wraz ze zdjęciem. Instrukcja okazała się bardzo popularna, a z jej treści skorzystały zarówno szkoły, jak i rodzice.

Swoistym kuriozum było jednak wykorzystywanie treści oraz ilustracji z portalu JakiZnakTwoj.pl z pogwałceniem praw autorskich. Skopiowane „na żywca” teksty widniały w wywiadach publikowanych przy okazji świąt narodowych, wykładach edukacyjnych lub okolicznościowych postach na Facebooku. Bezumownie wykorzystane zdjęcie kokardy pojawiało się m.in. w prezentacjach i artykułach oraz w wielkonakładowych publikacjach, a nawet w formie „opracowania” na plakatach MKiDN i znaczkach wyemitowanych przez Pocztę Polską.

Analiza bieżącego stanu rzeczy w obszarze symboliki państwowej, a także symboli jednostek samorządu terytorialnego, skłoniła mnie również do aktywnych działań w zakresie inicjatyw formalno-prawnych. Obejmowały one z jednej strony petycje wnoszone do Sejmu oraz Senatu, a z drugiej konkretne postulaty kierowane w pismach do odpowiednich ministrów oraz instytucji.  Tak było m.in. w kwestii zakrywania drzwiami godła RP na samolotach rządowych oraz zwrotu szachownicy lotniczej na samolotach wojskowych Sił Powietrznych RP.

Niektóre z poruszanych przeze mnie tematów zostały zauważone przez media. Przykładem jest kwestia niewłaściwego — nieustawowego — wzoru orła drukowanego na polskich dowodach osobistych (patrz: Co jest nie tak z orłem na nowym dowodzie?), choć muszę zauważyć, że dziennikarz pominął portal jakiznaktwoj.pl jako pierwotne źródło informacji. Kolejnym była sprawa haniebnego zarzutu plagiatu postawionego wobec prof. Zygmunta Kamińskiego, autora godła państwowego z roku 1927 (patrz: Godło Polski jest plagiatem czy jednak nie?).

W roku 2022 na wykładzie zorganizowanym na okoliczność podsumowania ponad 20 lat działalności Komisji Heraldycznej przez poznański oddział Polskiego Towarzystwa Heraldycznego, zaprezentowałem swoje stanowisko jako projektanta symboli samorządowych. W ramach prezentacji (patrz: Między młotem a kowadłem… ) przedstawiłem przyczyny patologii w działaniach Komisji Heraldycznej oraz jej przykłady. Konkluzją wystąpienia był zgłoszony przeze mnie postulat natychmiastowej dymisji ówczesnego Przewodniczącego Komisji Heraldycznej.

W roku 2023, z  uwagi na brak jakiejkolwiek reakcji na skandaliczny fakt, jakim było piastowanie przez lata funkcji Przewodniczącego Komisji Heraldycznej przez osobę, której już w roku 2021, decyzją Prezydium Rady Doskonałości Naukowe, odmówiono nadania stopnia doktora habilitowanego, podjąłem odpowiednia działania formalne. Doprowadziłem także do wprowadzenia do składu Komisji Heraldycznej eksperta z kompetencjami właściwymi dziedzinie plastycznej. 

Swoje 3 grosze wrzuciłem też do problematyki związanej z historią polskich symboli. Do literatury przedmiotu weszły moje ustalenia o barwie pąsowej, zaordynowanej na ceremonię obchodów 1. rocznicy Konstytucji 3 Maja. Ciekawi mnie natomiast, kiedy historycy oficjalnie „zauważą” moją interpretację obrazowania obecnego na najstarszej pieczęci Krakowa. W roku 2024 wykazałem, iż nie widnieje nań orant czy też wójt Krakowa, lecz postać Piotrowina, stanowiąca swoisty atrybut w ikonografii św. Stanisława biskupa (patrz: Gdzieżeś się podział — Piotrowinie?).

Po upływie 15 lat muszę przyznać, że mimo różnorakich doświadczeń podsumowanie tego okresu — dzięki Bogu — wychodzi na plus. Choć nie jestem związany z żadną opcją polityczną, ani też nie jestem członkiem stowarzyszeń branżowych — grafików lub plastyków, historyków, ani też heraldyków i weksylologów — nie obawiam się publicznego podejmowania kwestii ważnych, ważniejszych i ważnych w sposób bezwzględny. Nie pretenduję do eksperckości, ale staram się rzetelnie badać interesującą mnie tematykę. 

Tytułem podsumowania działań ostatnich 15 lat, przedstawiam chronologię wydarzeń — niejako ab ovo — czyli od kiedy to wszystko się zaczęło:

1993 

• • 33 lata temu — trzy lata po wprowadzeniu ustawowego wzoru godła państwowego RP — podjąłem pierwsze prace nad przełożeniem ustawowego wzoru godła państwowego RP na postać konturową, dla potrzeb oznakowania stoiska Ministerstwo Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa na Wystawie Gospodarczej Związku Miast Polskich INVESTCIY 1993

2008

• • 18 lat temu, w ramach konkursowego projektu znaku Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, przedstawiłem postulat opracowania identyfikacji wizualnej rządu, motywując przedstawicieli ministerstwa hasłem: Odwagi!

  • we wrześniu udostępniłem w internecie założenia ideowe w artykule: Wywijanie orła — orzeł jaki jest nie każdy minister widzi

2009

• • 17 lat temu opracowałem opracowanie tożsamości wizualnej Urzędu Wojewódzkiego w Łodzi bazującą na ustawowym wizerunku orła ustalonego dla godła RP

  • w sierpniu wysłałem do Kancelarii Prezydenta pierwsze uwagi dotyczące stosowania symboli państwowych i tworzonej wówczas nowej odsłony strony internetowej prezydent.pl

  • na okoliczność Święta Niepodległości 11 Listopada — w odpowiedzi na wezwanie Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego do budowania „nowego patriotyzmu” — wysłałem Prezydentowi RP,  Marszałkowi Sejmu RP, Marszałkowi Senatu RP oraz Premierowi Rządu RP projekt Standaryzacji graficznej godła państwowego Rzeczypospolitej Polskiej

2010

• • 16 lat temu wniesiona została do Senatu Petycja w sprawie standaryzacji wizerunku graficznego godła państwowego oparta na uzasadnieniu zamieszczonemu w opracowanej przeze mnie Standaryzacji graficznej godła państwowego Rzeczypospolitej Polskiej

2011

• • 6 czerwca oficjalnie uruchomiłem internetowy portal JakiZnakTwoj.pl

  • z okazji Święta Niepodległości 11 Listopada przesłałem Prezydentowi RP,  Marszałkowi Sejmu RP, Marszałkowi Senatu RP oraz Premierowi Rządu RP  wzór Kokardy Narodowej we właściwym układzie barw

  • w grudniu opublikowałem notkę dotyczącą nieszczęśliwego umiejscowienia wizerunku godła państwowego na malowaniu kadłuba samolotów rządowych, który zasłaniany był otwierającymi się drzwiami (patrz: Herb RP za drzwiami samolotu rządowego)

2013

• • 13 lat temu ujawniłem, że od 2012 do 2016 roku używano na winiecie Dziennika Urzędowego Ministra Obrony Narodowej karykaturalnego przedstawienia wzoru orła ustalonego dla godła RP

  • w październiku na Targach Wiedzy Graficznej, zorganizowanych przez Stowarzyszenie Twórców Grafiki Użytkowej, zaprezentowałem problematykę dotyczącą głównego symbolu państwa — herbu RP — pod tytułem: Orzeł Biały między sacrum a profanum

2014

• • 12 lat temu przekazałem Prezydentowi RP,  Marszałkowi Sejmu RP, Marszałkowi Senatu RP oraz Premierowi Rządu RP publikację Orzeł Biały — Herb Rzeczypospolitej Polskiej — Wprowadzenie do standaryzacji godła państwowego

  • w sierpniu ujawniłem, że żaden z wprowadzonych w Polsce plastikowych dowodów osobistych nie zawierał ustawowego wizerunku godła państwowego, a wzór orła na blankiecie z roku 2014 wydrukowano z błędem (patrz: Nowy dowód — „nowsze” godło)

2015

• • autorskie opracowanie Orzeł Biały — Herb Rzeczypospolitej Polskiej — Wprowadzenie do standaryzacji godła państwowego złożyłem na ręce Andrzeja Dudy — ówczesnego Kandydata na Prezydenta RP — podczas jego marcowej wizyty w Poznaniu

  • w sierpniu, po oficjalnym zaprzysiężeniu Andrzeja Dudy na Prezydenta RP, przedmiotowe opracowanie, opatrzone szerokim wyjaśnieniem, przesłałem drogą  elektroniczną Szefowi Gabinetu Prezydenta — ministrowi Adamowi Kwiatkowskiemu

2016

• • 10 lat temu przedstawiłem swoje opracowanie standaryzacji wizerunku godła państwowego RP autorowi poprawek wzoru godła w roku 1990 — Andrzejowi Heidrichowi

  • w maju opublikowałem artykuł, w którym wykazałem, iż nieprawdziwe jest twierdzenie Alfreda Znamierowskiego, jakoby 3 maja 1792 roku po raz pierwszy uznano barwy biało-czerwone za narodowe, a oficjalną barwą uroczystości wmurowania kamienia węgielnego pod budowę Kościoła Najwyższej Opatrzności w dniu 3 maja 1792 roku był kolor pąsowy Orderu Świętego Stanisława

  • w lipcu zaprezentowałem szefowi Zespołu do spraw identyfikacji wizualnej administracji rządowej przy Kancelarii Premiera założenia standaryzacji godła państwowego w ramach Repozytorium Herbu Rzeczypospolitej Polskiej

  • w październiku zwróciłem się do Inspektoratu Uzbrojenia Ministerstwa Obrony Narodowej z wnioskiem dotyczącym planowanego malowania zamówionych samolotów Boeing 737-800 do przewozu najważniejszych osób w państwie, w związku z moimi zastrzeżeniami dotyczącymi umiejscowienia godła państwowego RP w dotychczasowym schemacie malowania

2017

• • 9 lat temu, pod hasłem Dokończmy dzieło Zygmunta Kamińskiego, wskazałem potrzebę ponownego opracowania wzoru herbu państwowego, nie tylko w zakresie wprowadzenia „poprawek” uzasadnionych heraldycznie, estetycznie, czy też użytkowo, gdyż dotychczas stosowany kształt — wbrew pozorom — nie jest zgodny z założeniami jego pierwotnego projektanta

  • w czerwcu zaproponowałem Inspektoratowi Uzbrojenia nowe malowanie samolotów średnich, które nie tylko przypadło do gustu decydentom, ale wywołało zainteresowanie nabyciem go… za darmo

  • w grudniu ujawniłem, że polskie paszporty, wprowadzone od roku 2006, nie zawierają na okładce ustawowego wizerunku godła państwowego, lecz wzór orła z pieczęci II RP z roku 1927

2018

• • 8 lat temu, na podstawie odnalezionego przeze mnie dokumentu Mennicy Paryskiej z roku 1934, wykazałem nierzetelność skandalicznego zarzutu popełnienia plagiatu przy projekcie godła państwowego z roku 1927, postawionego wobec profesora Zygmunta Kamińskiego przez kieleckiego historyka oraz wtórującego mu warszawskiego plastyka i rozpowszechnionego przez redaktora dziennika «Rzeczpospolita»

2019

• • 7 lat temu wykonałem opracowanie załączników graficznych do projektu Ustawy o symbolach państwowych Rzeczypospolitej Polskiej

2020

• 6 lat temu zaproponowałem zmianę „buraczkowej” kolorystyki okładki polskiego paszportu na barwy właściwe dla czerwieni przynależnej polskim barwom narodowym jako specyficznej odmiany koloru burgundy red, a także zmiany w obrębie układu graficznego oraz przedstawienia znaku państwowego

• w październiku opublikowałem artykuł, w którym wskazałem, iż — moim zdaniem — na zamieszczonym w Statucie Łaskiego drzeworycie ze sceną zwaną Sejm Polski (w tzw. wieńcu herbów ziemskich) widnieje herb Spisza (krzyż podwójny na wzgórzu), a nie krzyż jagielloński jako herb rodowy Jagiellonów (patrz: Aleksander Jagiellończyk i polska heraldyka ziemska)

2021

• • 5 lat temu opublikowałem artykuł, w którym wykazałem, iż rzeczywistym inicjatorem nadania biało-czerwonych barw polskiej Kokardzie Narodowej w roku 1831 był Wincenty Niemojowski

  • w lutym wniosłem do Sejmu RP petycję w sprawie włączenia Kokardy Narodowej do katalogu symboli narodowych i państwowych

2022

• • 4 lata temu skierowałem do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej petycję w sprawie ustanowienia roku 2025 «Rokiem Orła Białego» na okoliczność 1000-lecia koronacji królewskich Bolesława Chrobrego i Mieszka II oraz 730-lecia koronacji Przemysła II

  • w kwietniu wykonałem kolejne opracowanie graficzne wzorów symboli państwowych do projektu Ustawy o symbolach państwowych RP

  • we wrześniu opracowany przeze mnie wizerunek orła wdrożony został do celów wspólnej identyfikacji wizualnej organów administracji rządowej na mocy rozporządzenia Rady Ministrów

  • w październiku ujawniłem, że piastującemu funkcję Przewodniczącego Komisji Heraldycznej — organu opiniodawczo-doradczego Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji — wykazano zapożyczenia w pracy naukowej w ramach postępowania habilitacyjnego

2023

• • 3 lata temu zwróciłem się z wnioskiem do premiera oraz odpowiednich ministrów o podjęcie działań formalnych, celem przywrócenia Komisji Heraldycznej możliwości rzetelnego wypełniania przez nią ustawowych zadań, a w szczególności odwołania jej członków pozostających w stanie konfliktu interesu oraz uzupełnienie jej składu ekspertami o wysokich kompetencjach w zakresie sztuk plastycznych

  • w kwietniu miałem przyjemność uczestniczyć jako prelegent panelu dyskusyjnego «Symbole tożsamości narodowej okiem twórców» podczas Kongresu Pamięci Narodowej, zorganizowanego przez Instytut Pamięci Narodowej pod hasłem „Historia mówi przez pokolenia”

2024

• • 2 lata temu ujawniłem, że orzełek sportowy na koszulkach reprezentacji Polski w piłce nożnej na EURO 2024 nie pochodzi z załącznika do ustawy o godle, ale z zasobów Wikipedii

  • w czerwcu skierowałem do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej petycję w sprawie ustanowienia roku 2025 «Rokiem Orła Białego» na okoliczność 1000-lecia koronacji królewskich Bolesława Chrobrego i Mieszka II oraz 730-lecia koronacji Przemysła II

  • przygotowałem autorską wystawę o współczesnym herbie Stołecznego Miasta Poznania oraz średniowiecznych źródłach jego symboliki «Poznaj herb Poznania», a także publikację pod tym samym tytułem, wydaną wraz z Wydawnictwem Miejskim Posnania

2025

• • rok temu Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej udzielił na mój wniosek świadectwa ochronnego dla znaku towarowego BĄK HERALDYZER-WEKSYLOGRAF, czyniąc mnie jedynym w Polsce projektantem symboli samorządowych posiadającym prawo do wykreowanej przeze mnie unikatowej i zastrzeżonej nazwy heraldyzer dla potrzeb wykonywanej osobiście profesji 

  • opracowałem stylizowany wzór orła Przemysła II oraz królewskiego proporca dla potrzeb 730. rocznicy jego koronacji

  • decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego jako projektant załączników graficznych powołany zostałem do składu Zespołu Eksperckiego do opracowania projektu ustawy o symbolach państwowych Rzeczypospolitej Polskiej

2026

• • w kwietniu skierowałem do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej petycję w sprawie ustanowienia roku 2027 «Rokiem Orła Białego» na okoliczność 100-lecia ustalenia wzoru godła państwowego autorstwa Zygmunta Kamińskiego

  • w maju portal JakiZnakTwoj.pl uzyskał status tytułu prasowego i został wpisany do Rejestru Dzienników i Czasopism Sądu Okręgowego w Poznaniu pod numerem RPR 4230

  • przy okazji odsłonięcia pomnika króla Przemysła II na wieży Zamku Królewskiego w Poznaniu zawieszony został zaprojektowany przeze mnie proporzec z autorskim wzorem królewskiego orła

W powyższym artykule nie wymieniłem z nazwiska osób żyjących, wobec których podniosłem uzasadnione zarzuty. Sygnalizuję tym, iż nadal liczę na to, że osoby te mając świadomość swoich błędów same znajdą możliwość ich naprawienia. Ale czas jest krótki…

Proporzec Przemysła II z Orłem Białym

Dziś w Poznaniu, u podnóża Królewskiego Zamku położonego na wzgórzu dominującym nad  Starym Miastem, miało miejsce odsłonięcie pomnika króla Przemysła II — księcia Wielkopolski i Pomorza, koronowanego w roku 1295 na władcę Królestwa Polskiego. Tak też się składa, że autorem monumentalnej rzeźby jest pomorski artysta-rzeźbiarz Stanisław Szwechowicz, a inicjatorem powstania pomnika oraz jego fundatorem — wielkopolski przedsiębiorca Jacek Wojciechowski. 

Tym samym, po 730 latach powrócił na swój zamek — dodajmy, że konno — władca królestwa, odrodzonego wraz z objęciem przezeń tronu. Na tle wieży zamkowej kroczy wierzchowiec z Przemysłem II w długiej szacie z przypasanym mieczem i płaszczem na ramionach. Jego głowę zdobi królewska korona otwarta, a lewa ręka trzyma uniesione berło. Warto przy tej okazji nadmienić, że w historycznych czasach obecność króla w jego siedzibie obwieszczał proporzec z osobistym znakiem, eksponowany na najbardziej widocznym miejscu.

Pomysł umieszczenia królewskiej chorągwi na wieży poznańskiego Zamku Królewskiego zaświtał mi w głowie 10 lat temu. Naturalne bowiem wydawało mi się, że nad odrestaurowaną rezydencją króla winien powiewać jego znak. Tym bardziej, że to właśnie od koronacji Przemysła II symbolem Królestwa Polskiego stał się wizerunek białego orła w złotej koronie otwartej, położony w czerwonym polu. Historyczny herb otrzymał heraldyczną nazwę «Orzeł Biały».

W roku 2017 skonsultowałem ideę umieszczenia na zamku królewskiego proporca z ówczesnym zastępcą dyrektora ds. administracyjnych. Niestety okazało się, że zamkowa wieża nie została wyposażona w maszt o odpowiedniej konstrukcji, która pozwoliłaby na eksponowanie wielkoformatowej flagi. Pozostało zatem sięgnąć po alternatywne weksylium średniowieczne — gonfanon — który mógł zostać zawieszony pionowo pod blankami wieży.

Mijały jednak kolejne lata, a inicjatywa ozdobienia zamku królewskim proporcem nie znajdywała szans na realizację. W roku 2024 propozycję przedstawiłem kierownikowi Muzeum Sztuk Użytkowych w Poznaniu. Wyśmienitą okazją wydawała się bowiem przypadająca w roku 2025 rocznica trzech królewskich koronacji — 1000-lecie koronacji Bolesława Chrobrego i jego syna Mieszka II oraz 730-lecie koronacji Przemysła II. 

Okazało się, że nie był to jeszcze„ ten czas”. Jak mówi Kohelet: „Wszystko ma swój czas, i jest wyznaczona godzina na wszystkie sprawy pod niebem”. Najwyraźniej nie wypadało, aby królewski proporzec zdobił pustą siedzibę władcy — musiał czekać na jego powrót. I oto król przybył, przystanął pod zamkiem i wskazał berłem nad miasto — stolicę Królestwa Polskiego. A ponad nim, na czerwonym płacie proporca umieszczonego na zamkowej wieży, królewski orzeł wznosi dumnie głowę zwieńczoną koroną.

Vivat Premislaus — Rex Polonorum!

Vivat Aquila Alba!

Vivat Posnania!

Projekt Proporca z orłem Przemysła II udostępniony został przeze mnie nieodpłatnie na rzecz Muzeum Narodowego w Poznaniu.

«Jaki Znak Twój?» tytułem prasowym

Niniejszym informuję, że autorski blog Jaki Znak Twój? — udostępniany w formie elektronicznej pod adresem internetowym www.jakiznaktwoj.pl — jest obecnie tytułem prasowym, wpisanym do Rejestru Dzienników i Czasopism Sądu Okręgowego w Poznaniu pod numerem RPR 4230. 

Orłobójstwo

Źle się dzieje w państwie polskim, skoro gniazda orłowe niszczą, a orły mordują.

W siedlisku orła morskiego (Haliæetus albicilla) — zwanego bielikiem — zlokalizowanym w pobliżu Zbiornika Jeziorsko nad Wartą, na obszarze strefy ochronnej w lesie należącym do Nadleśnictwa Poddębice, ścięte zostało drzewo z posadowionym na nim gniazdem. Uśmiercone zostały pisklęta tegorocznego lęgu.

Łacińska nazwa bielika brzmi Haliæetus albicilla. To latynizacja greckiego thalassios — morski oraz ætos — orzeł. Dopełnienie jest pochodną łacińskiego albico — bieleć. Polska systematyka usunęła z oznaczenia gatunkowego bielika pojęcie «orzeł». Warto jednak zaznaczyć, że w innych językach tradycyjne określenie zostało utrzymane:

• Orel mořský — j. czeski

• Orao štekavac — j. chorwacki

• Havsörn — j. szwedzki

• Aquila di mare — j. włoski

• Paprastasis jūrinis erelis — j. litewski

• Seeadler — j. niemiecki

• White-tailed eagle — j. angielski

• Θαλασσαετός — j. grecki

Niestety decyzje ornitologów stały się przyczyną postawienia tezy, iż polskim symbolem heraldycznym nie jest orzeł. Jest to jednak przejaw braku pogłębionej wiedzy na temat źródeł heraldyki oraz mieszania pojęć i dziedzin. Twierdzenie, że skoro wedle ornitologii bielik nie jest orłem to heraldyczne przedstawienie ptaka w polskim herbie też nim być nie może, jest z założenia błędne, gdyż opiera się na pojęciach z dziedzin odrębnych. Nie należy wyjaśniać zagadnień dotyczących ornitologii, używając narzędzi ze sfery heraldyki, ani też na odwrót.

Mimo że w naturze „polski” bielik (zwyczajny) de facto biały nie jest to z opisu barwy heraldycznej historycznego godła wyciągnięto przesłanki gatunkowe. Biały orzeł — zatem bielik — ergo: zgodnie z nową systematyką ornitologiczną ptak w polskim godle orłem nie jest, a co najwyżej orłanem. Pozwolę sobie przypomnieć, iż zgodnie z takim tokiem „myślenia” dokonano medialnego „orłobójstwa” historycznego znaku narodowego i państwowego. Źródłem rozpowszechnienia tego „bałamuctwa” była wypowiedź redaktora Kamila Durczoka: 

U nas nowe i zaskakujące fakty w sprawie godła. Uczeni od dziecka, że żyjemy pod znakiem orła, uznawaliśmy, że ten ptak w godle to oczywista oczywistość. Nauka burzy mity, więc z naukowym zacięciem, po dokładnym sprawdzeniu okazuje się, że w polskim godle wcale nie widnieje orzeł tylko całkiem inne stworzenie.

Reporterski przekaz, wyemitowany w roku 2014 w programie Fakty TVN 24, podsumowany został przezeń tyleż kuriozalnie, co nierzetelnie:

I jak my mamy teraz udźwignąć ciężar tej wiedzy, która podcina skrzydła? Złośliwi powiedzą: Jaki kraj, taki w godle ptak. Niestety coś w tym jest — sądzimy i wierzymy, że mamy orła, a to tylko orła cień.

Argument przeciw uznaniu przedstawienia ptaka w polskim herbie za orła oparty został na wynikach współczesnych badań genetycznych. Wykazały one bliższe pokrewieństwo bielików do jastrzębi, niż do orłów. Warto jednak zauważyć, że same badania dowodzą, iż jastrzębie bliższe są wróblom niż sokołom, a te z kolei bliższe papugom niż orłom. Pochodzenie i pokrewieństwo genetyczne jest bowiem czym innym niż wykształcenie zmian w budowie i zachowaniu, zachodzących z uwagi na potrzebę przystosowania do środowiska lub jego opanowania. 

O ile zatem współczesna systematyka ornitologiczna precyzyjnie klasyfikuje określone gatunki ptaków w oparciu o najnowsze badania genetyczne to trzeba przypomnieć, że nie dzisiejsza nauka, lecz liczona w tysiącach lat kultura — stanowiąca wspólne doświadczenie różnych cywilizacji — przypisała orłom symboliczne znaczenie. Pojęcie «orzeł» obejmowało największe ptaki drapieżne, występujące w lokalnej przyrodzie. 

To nie współczesna genetyka, czy ornitologia, ale wielowiekowa obserwacja zachowań największych, najsilniejszych i najdostojniejszych drapieżników przestworzy, stanowiła o uznaniu danego ptaka za orła. Czy miało to także miejsce w początkach państwa polskiego — trudno powiedzieć. Niezaprzeczalnym jednak historycznie faktem jest wprowadzenie wizerunku orła w znakach tożsamościowych dynastii piastowskiej oraz heraldyce Królestwa Polskiego i jego władców. Znak ten otrzymał historyczną nazwę własną «Orzeł Biały» — Aquila alba.

Bielik to wielki orzeł o rozpiętości skrzydeł do 2,4 m. W locie skrzydła wyglądają jak szerokie „deski”, z palczasto rozczapierzonymi lotkami pierwszorzędowymi. Długość ciała wynosi ok. 80-90 cm. Jest to największy krajowy ptak drapieżny. Stare ptaki mają potężny jasnożółty, haczykowaty dziób i krótki, biały, klinowaty ogon. Młode można poznać po ciemnym dziobie i prawie ciemnym ogonie, które jaśnieją z wiekiem i osiągają ubarwienie dorosłych po 4-5 latach. Nieopierzone nogi (skok) są cytrynowożółte. Szata pisklęcia ma barwę szarą. 

Żyje w okolicach obfitujących w wodę, na wybrzeżu, nad dużymi rybnymi rzekami i jeziorami. Okres lęgowy przebiega od lutego do kwietnia. Bieliki budują jedne z największych gniazd spośród wszystkich ptaków. Używane przez wiele lat gniazdo może przekraczać 2 m wysokości i osiągać ciężar nawet jednej tony. Dzięki ochronie miejsc gniazdowania bielik przestał być w naszym kraju rzadkością i jego liczebność systematycznie wzrasta. Bieliki są ptakami długowiecznymi i na wolności dożywają 30 lat.

Bielik jest gatunkiem chronionym, wymienionym w Polskiej czerwonej księdze zwierząt jako wymagający szczególnej uwagi. W europejskiej Dyrektywie ptasiej wskazany jest jako zagrożony przez utratę naturalnych siedlisk. O ile na początku XX wieku bielik był w Polsce na krawędzi wymarcia to obecnie jego liczebność wynosi ponad 1400 par. Siedliska bielika zlokalizowane są w różnym zagęszczeniu na terenie prawie całej Polski poza terenami podgórskimi na południu kraju. 

Ochrona bielików prowadzona jest  od prawie 30 lat przez Komitet Ochrony Orłów. Zakres realizacji poszczególnych działań jest na bieżąco weryfikowany stosownie do zmieniającej się sytuacja bielika w Polsce. W latach 80. działania skoncentrowane były na restrykcyjnej ochronie miejsc gniazdowania szczątkowej populacji tego gatunku. Aktualnie głównym celem projektu jest eliminowanie czynników, które mogą ograniczać dalszy wzrost liczebności i możliwości ekspansji bielika.

Pierwszym aktem prawnym, obejmującym ochroną miejsca lęgowe 10 najbardziej zagrożonych gatunków ptaków w Polsce, było Rozporządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z roku 1983, przygotowane we współpracy z Komitetem Ochrony Orłów i Stacją Ornitologiczną w Gdańsku. Aktualnie obowiązuje znowelizowana ustawa o ochronie przyrody z roku 2004 i rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt z roku 2016.

Ochroną strefową miejsc rozrodu objęto 11 gatunków ptaków drapieżnych oraz puchacza. Spośród nich na szczególną uwagę zasługują szczególnie zagrożony orlik grubodzioby oraz bielik i orlik krzykliwy. W Polsce gniazduje około 20% populacji europejskiej tych gatunków, a kondycja polskich populacji ma istotne znaczenie dla ich przetrwania w skali kontynentu. Ochrona miejsc rozrodu zagrożonych ptaków drapieżnych jest realizowana przez wytyczanie obszarów zwanych strefami ochronnymi.

Są to obszary wyłączone trwale lub okresowo z działalności człowieka, obejmujący najbliższe otoczenie miejsca rozrodu opisanego strefą całoroczną. Odgrywa ona równie istotną rolę, zapewniając ptakom spokój i bezpieczeństwo w okresie lęgów. W przypadki bielika strefa ochrony całorocznej wynosi 200 metrów, natomiast okresowej obejmuje obszar o promieniu do 500 m od gniazda. Okres obowiązywania strefy ochrony trwa od 1 stycznia do 31 lipca.

W roku 1976 w krajach skandynawskich zapoczątkowano program kolorowego znakowania piskląt bielików. Każdy osobnik otrzymuje dwie obrączki — na prawy skok nakładana jest obrączka, która identyfikuje kraj pochodzenia ptaka, a na lewy obrączka z wygrawerowanym indywidualnym numerem, która wskazuje jego wiek. Polskie pisklęta bielika otrzymują obrączkę krajową w kolorze srebrnym. Niestety biało-czerwony kolor obrączek zarezerwowany został dla bielików pochodzących z bałtyckiego wybrzeża Finlandii.

W moim przekonaniu — skoro w większości europejskich języków zachowano orlą proweniencję dla przedstawiciela gatunku Haliæetus albicilla — zasadne jest przywrócenie w polskiej systematyce ornitologicznej nazwy «orzeł  bielik».

Gorycz „wspólnego” zwycięstwa

Gdy w maju 1945 roku w zachodnioeuropejskich stolicach radośnie świętowano wspólne zwycięstwo aliantów nad Wielkoniemiecką Rzeszą i zakończenie wojny w Europie, na terenach Polski od prawie roku panował terror wprowadzony przez władze wojskowe Rosji Sowieckiej oraz komunistyczną agenturę, sprawującą władzę bez konstytucyjnego mandatu.

Nie tylko na terenach przedwojennej Rzeczypospolitej wcielonych do Rosji Sowieckiej, ale także na całym obszarze polski „PeKaWueNowskiej”, oddziały Armii Czerwonej oraz specjalne jednostki NKWD i SMIERSZ likwidowały lokalne struktury administracji państwa polskiego oraz wojskowe.

Pod propagandowymi hasłami budowy „demokracji ludowej” w Polsce, zainstalowana przez Stalina komunistyczna władza wespół z rosyjskimi służbami bezpieczeństwa, przeprowadzała na masową skalę represje, dewastacje, grabieże, aresztowania, gwałty, tortury, mordy i wywózki do Rosji. 

W tym samym czasie, gdy 9 maja 1945 roku w Warszawie miała miejsce „defilada zwycięstwa” z okazji zadekretowanego przez komunistyczną KRN «Narodowego Święta Zwycięstwa i Wolności», tysiące żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego trzymano w katowniach NKWD i UB na terenie całego kraju. 

W rosyjskich łagrach więziono zastępcę Komendanta Głównego Armii Krajowej gen. Augusta Emila Fieldorfa oraz dowódcę polskich oddziałów wyzwalających Wilno płk. Aleksandra Krzyżanowskiego. W Moskwie, w więzieniu na Łubiance, siedzieli porwani w marcu 1945 roku przywódcy Polskiego Państwa Podziemnego:

• Jan Stanisław Jankowski — Delegat rządu RP i wicepremier na Kraj

• gen. Leopold Okulicki — Komendant Główny AK, Komendant Główny organizacji „NIE”

• Kazimierz Pużak — przewodniczący Rady Jedności Narodowej — PPS „Wolność, Równość, Niepodległość”

• Józef Stemler-Dąbski — wiceminister Departamentu Informacji Delegatury RP na Kraj

• Antoni Pajdak — PPS „WRN”

• Stanisław Jasiukowicz — Stronnictwo Narodowe

• Kazimierz Kobylański — Stronnictwo Narodowe

• Zbigniew Stypułkowski — Stronnictwo Narodowe

• Aleksander Zwierzyński — Stronnictwo Narodowe

• Józef Chaciński — Stronnictwo Pracy

• Franciszek Urbański — Stronnictwo Pracy

• Adam Bień — Stronnictwo Ludowe

• Kazimierz Bagiński — Stronnictwo Ludowe

• Stanisław Mierzwa — Stronnictwo Ludowe

• Eugeniusz Czarnowski — Zjednoczenie Demokratyczne

• Stanisław Michałowski — Zjednoczenie Demokratyczne.

Sowieckiego więzienia na Butyrkach w Moskwie nie przeżyli Jan Stanisław Jankowski, generał Leopold Okulicki oraz Stanisław Jasiukowicz. Do dziś nie ujawniono miejsca ich pochówku. Gen. Augusta Emila Fieldorfa i płk. Aleksandra Krzyżanowskiego, po ich powrocie do Polski i ponownym uwięzieniu przez bezpiekę, zamordowano na rozkaz komunistycznych władz.

Rosyjskie i komunistyczne zbrodnie, których początek miał miejsce nie w roku 1944, czy 1945, ale już w 1939 roku, nigdy nie zostały rozliczone. Z politycznej i prawnej „amnezji” korzystają do dziś beneficjenci komunistycznego systemu oraz „demokratycznej transformacji”. Skandalu dopełnia fakt przywrócenia w rejestrze partii politycznych Komunistycznej Partii Polski.

Wprowadzone dekretem Krajowej Rady Narodowej z dnia 8 maja 1945 roku «Narodowe Święto Zwycięstwa i Wolności» obchodzono przez 70 lat. Uchylone zostało dopiero w 2015 roku, na mocy Ustawy z dnia 24 kwietnia 2015 r. o ustanowieniu «Narodowego Dnia Zwycięstwa».

Przybywam…

Po „odrestaurowaniu” domniemanej zabudowy średniowiecznego zamku królewskiego w Poznaniu — a w szczególności okazałej wieży — przyszedł czas, aby u jego podnóża stanął także pomnik władcy odrodzonego Królestwa Polskiego. Mowa o królu Przemyśle II — synu wielkopolskiego księcia Przemysła I — jednego z braci-założycieli miasta, lokowanego przez nich w roku 1253 na lewym brzegu rzeki Warty, które w roku 1295 stało się ponownie stolicą piastowskiego władztwa.

Na dominującym nad miastem wzgórzu — zwanym później Mons castrensis — zbudowana została obronna rezydencja książęca. Rozbudowa zamku podjęta została zapewne przez Przemysła II po przejęciu przez niego Wielkopolski w roku 1279 po swoim stryju Bolesławie Pobożnym. Odziedziczenie po księciu śląskim Henryku Prawym, zmarłym w roku 1290, także ziemi sandomierskiej i Małopolski — a w szczególności Krakowa — dało Przemysłowi II podstawy do ubiegania się o koronę Królestwa Polskiego. 

Gdy w skład dominium Przemysła weszło w roku 1294 jeszcze Pomorze jego szanse na uzyskanie polskiej korony wzrosły. Można domniemywać, że w kontekście podniesienia roszczeń do tronu polskiego przez czeskiego władcę Wacława II, wielkopolski książę zabezpieczył sobie możliwość koronacji ceremonialnymi regaliami królów polskich, zabierając je ze skarbca na Wawelu. Trudno powiedzieć, czy trafiły od razu do katedry w Gnieźnie, czy do czasu koronacji strzeżone były na poznańskim zamku.  

26 czerwca 1295 roku Przemysł II został koronowany w gnieźnieńskiej katedrze na króla Polski. Tym samym Poznań stał się ponownie stolicą Królestwa Polskiego. Bez wątpienia musiały zostać wówczas rozpoczęte prace nad rozbudową zamku do postaci godnej miana królewskiej rezydencji. Choć po wielokrotnych zniszczeniach trudno dziś przesądzać o ówczesnym wyglądzie budowli to — w moim przekonaniu — zachowany został pewien zabytek, który nosić może jednoznaczny ślad dumy społeczności miasta z jego królewskiej rangi.

Śladem tym jest obrazowanie napieczętne obecne na historycznym tłoku najstarszej znanej pieczęci Poznania, zwanej Wielką pieczęcią miasta. Na symbolicznym przedstawieniu murów Niebiańskiej Jerozolimy, nad wieżą bramną, umieszczony został herb Królestwa Polskiego — tarcza z orłem zwieńczonym królewską koroną — chroniony przez najważniejszych świętych Kościoła Rzymskiego, apostołów Pawła i Piotra. Uważam, że wizerunek ten dopełniony emblematem Sanctae Sedis dowodzi także zgody papieskiej na koronację królewską Przemysła II.

Budowę królewskiego zamku Przemysła II przerwało jego skrytobójcze zabójstwo. W roku 1300 tron Królestwa Polskiego przejął Wacław II (Václav II.) z czeskiej dynastii Przemyślidów. Można powiedzieć, że historia zatoczyła pewne koło. Dlaczego? Być może nie wszystkim jest to wiadome, ale warto przypomnieć, iż pochodzący z wielkopolskiej linii Piastów Przemysł II, był po matce prawnukiem pierwszego koronowanego króla Czech z dynastii Przemyślidów — Przemysła Otokara I (Přemysl Otakar I). 

Jego córka — Anna Przemyślidka (Anna Přemyslovna) — została żoną śląskiego księcia Henryka II Pobożnego. Z kolei jej córka — Elżbieta Wrocławska (Alžběta Vratislavská) — wyszła za mąż za wielkopolskiego księcia Przemysła I. Ich dzieckiem był  Przemysł II, urodzony już po śmierci swego ojca. W żyłach króla rezydującego w Poznaniu płynęła krew wielu rodów europejskich — od czeskich, węgierskich, przez francuskie i normańskie, aż po bizantyńskie. 

Jakkolwiek panowanie Przemysła II było bardzo krótkie to pozostał po nim ślad niezwykle ważny dla polskiej tożsamości państwowej i narodowej — herb «Orzeł Biały». Dlatego też przy okazji odsłonięcia pomnika króla Przemysła II pod poznańskim zamkiem, na jego wieży widnieć będzie okolicznościowe weksylium — gonfanon stylizowany na królewski proporzec z wizerunkiem królewskiego orła. Warto zatem przyjść w środę 20 maja o godzinie 12:00 na Wzgórze Przemysła na poznańskim Starym Mieście. 

Fundatorem pomnika Przemysła II jest prywatny inwestor Jacek Wojciechowski. Autorem rzeźby jest gdański artysta-rzeźbiarz Stanisław Szwechowicz. Projekt pomnika wyłoniony został w konkursie zorganizowanym w roku 2020.

Do niedzieli 17 maja można jeszcze odwiedzić kolejną ekspozycję wystawy «POZNAJ HERB POZNANIA», udostępnioną podczas „majówki”  na dziedzińcu Urzędu Miasta Poznania przy Placu Kolegiackim (wejście przez bramę wieży dzwonnicy bazyliki farnej od ulicy Gołębiej).

Petycja w sprawie ustanowienia roku 2027 «Rokiem Orła Białego»

27 kwietnia skierowałem do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej petycję w sprawie ustanowienia roku 2027 «Rokiem Orła Białego». Jest to moja trzecia z kolei petycja związana z postulatem uhonorowania znaku narodowego o ponad 800-letniej tradycji. 

Poprzednie petycje złożone w roku 2022 i 2024 — uzasadnione 1000-leciem pierwszej królewskiej koronacji — nie skutkowały zainicjowaniem przez komisję sejmową odpowiednich działań legislacyjnych. Mam nadzieję, iż tym razem zarówno czas, jak i uzasadnienie, okażą się odpowiednie.

W moim przekonaniu, przypadająca w roku 2027 setna rocznica ustalenia współczesnego wzoru herbu państwowego, stanowi właściwą ku temu okazję. Wizerunek białego orła zwieńczonego złotą koroną, w stylizacji opracowanej przez Zygmunta Kamińskiego, wrósł na stałe nie tylko w obszar symboliki państwowej, ale także w polską świadomość narodową. 

Orzeł Biały jako znak naczelny Rzeczypospolitej Polskiej stanowi element polskiego dziedzictwa tożsamościowego. Nie tylko przez ciągłość wzoru symbolu państwowego, ale także — a może w szczególności — przez ofiarę krwi tych wszystkich, którzy pod znakami z wizerunkiem orła państwowego autorstwa Zygmunta Kamińskiego walczyli o niepodległość państwa i wolność jego obywateli. 

Ustanowienie «Roku Orła Białego» wspomoże upowszechnianie wiedzy o historii najważniejszego symbolu państwa oraz narodu, którego pierwowzorem jest „Zwycięski znak Polaków” ustalony w roku 1295 przez Przemysła II. Uważam, że patronat Orła Białego dopełni ideowo prace nad projektem Ustawy o symbolach państwowych Rzeczypospolitej Polskiej, prowadzone aktualnie przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. 

Likwidacja OkołoTrzecioMajowego bałamuctwa

W tym roku postanowiłem oszczędzić tych, którzy publicznie powielają różne „okołotrzeciomajowe bałamuctwa”, a w szczególności konfabulację o rzekomym pierwszym uznaniu barw biało-czerwonych za narodowe w roku 1792. Do stałego repertuaru okolicznościowych artykułów, czy też wypowiedzi, rozpowszechnianych w mediach przy okazji Dnia Flagi oraz Rocznicy Konstytucji 3 Maja, należała bowiem specyficzna wzmianka: 

Barwy biała i czerwona zostały uznane za narodowe po raz pierwszy 3 maja 1792. Podczas obchodów pierwszej rocznicy uchwalenia Ustawy Rządowej damy wystąpiły wówczas w białych sukniach przepasanych czerwoną wstęgą, a panowie nałożyli na siebie szarfy biało-czerwone. Nawiązano tą manifestacją do heraldyki Królestwa Polskiego – Białego Orła na czerwonej tarczy herbowej.

Okazało się jednak, że tym razem skomasowaną dawkę „bałamuctw” na okazję tegorocznej „majówki” rozpowszechniło medium publiczne, co prawda w likwidacji, ale sowicie finansowane z państwowego budżetu, czyli także z moich podatków. A skoro płacę to wymagam. Dlatego pozwolę sobie imiennie wskazać palcem zarówno źródło „bałamutnych” treści, jak i jego autora. 

Na portalu internetowym Telewizji Polskiej S.A. w likwidacji — w sekcji kultura (!) — w artykule Rafała Sroczyńskiego pt. «Dlaczego jest biało-czerwona? Oto historia, którą warto znać przed Dniem Flagi.», mającym w zamierzeniu autora przygotować intelektualnie społeczeństwo do świętowania Dnia Flagi oraz obchodów Święta Narodowego Trzeciego Maja, zamieszczono następujące treści (podkreślenia moje):

• «Flagę Polski za oficjalny sztandar naszego kraju uznano 1 sierpnia 1919 roku, ale w rzeczywistości opowieść o niej sięga najdawniejszych dziejów Królestwa Polskiego, które najprawdopodobniej już za czasów Bolesława Chrobrego legitymowało się znakiem orła bielika.»

Pozwolę sobie po kolei komentować poszczególne passusy przedmiotowego tekstu. Otóż ustawa o godłach i barwach Rzeczypospolitej Polskiej z roku 1919 nie ustalała żadnego oficjalnego sztandaru kraju. Literalnie ustawa nie wprowadziła nawet flagi Polski, lecz barwy narodowe. Być może autor miał na myśli Chorągiew Rzeczypospolitej — na co może wskazywać wtręt o „legitymowaniu się” orłem — jednak ustanowione weksylium nie było ustawową flagą Polski, lecz godłem (!) Rzeczypospolitej Polskiej, przysługującym jedynie Naczelnikowi Państwa.

Co zaś tyczy „legitymowania się” znakiem orła bielika za czasów Chrobrego to zaręczam, że ówcześni nie mieli ani świadomości takiej taksonomii awifauny, ani też nie stosowali takiej nazwy. Używanym przez nich symbolem rozpoznawczym był po prostu orzeł. Tożsamościowy symbol białego orła (a nie orła bielika) stał się w kolejnych stuleciach znakiem heraldycznym dynastii Piastów, który na podstawie łacińskiego opisu Aquila alba u Długosza, zyskał w kolejnych stuleciach nazwę własną Orzeł Biały.

• «Ten ptak – według niektórych historyków – znajduje się na słynnym denarze Princes Polonie, bitym przez pierwszego polskiego króla na początku XI wieku. Nieco później za swój symbol przyjął go książę Władysław Herman, którego sarkofag w katedrze płockiej jest nim przyozdobiony.»

Komentarz: Okolicznościowy denar Chrobrego wybity został najprawdopodobniej w roku 1000 na okazję Zjazdu Gnieźnieńskiego i pielgrzymki cesarza Ottona III do grobu św. Wojciecha. Stąd też na monecie widnieje raczej paw jako chrześcijański symbol życia wiecznego. Symbol orła był oczywiście używany przez późniejszych książąt piastowskich, jednak przywołany przez autora artykułu orzeł zdobiący sarkofag w płockiej katedrze nie pochodzi z początku XII wieku, lecz został zaprojektowany w 1825 roku przez Zygmunta Vogla. 

Alabastrowy orzeł z płaskorzeźby na katedralnym nagrobku nie ma średniowiecznej proweniencji, lecz jest wyłącznie swobodną wizją XIX wiecznego projektanta grobowca władców piastowskich. Warto też dodać, że tę właśnie stylizację orła uznali za „prawilnie” piastowską motywowani ideologicznie komuniści, którzy chcąc zerwać z przedwojenną „pańską Polską”, wprowadzili go w 1943 roku jako orła wojskowego dla tworzonej na rozkaz Stalina Armii Berlinga. Orła pozbawionego korony określano potocznie mianem „kuricy”.

• «Ze zwierzęciem związana jest także wczesnośredniowieczna legenda o przodku Mieszka I, Lechu, który razem z braćmi Rusem i Czechem mieli wywędrować z obszarów dzisiejszej Chorwacji lub dawnej Panonii (prowincja rzymska między Sawą i Dunajem), aby założyć nowe państwa słowiańskie. Mit po raz pierwszy został zapisany w „Kronice polsko-węgierskiej” datowanej przez historyków na rok 1222.»

Komentarz: Po pierwsze datowana na rok 1222 kronika nosi tytuł Kronika węgiersko-polska. Po drugie, wedle mojej najlepszej wiedzy, kronikarz wypomina co prawda przodkom Mieszka większe upodobanie do dzikiej zwierzyny leśnej niż do owiec i wołów domowych, a nawet większe umiłowanie psów niż ludzi, ale nie znalazłem w niej opisu związku z Lechem „zwierzęcia” z gromady ptaków — czyli orła. 

• «Gdy zaś (Lech) ze swoim potomstwem wędrował przez rozległe lasy, gdzie teraz istnieje Królestwo Polskie, przybywszy wreszcie do pewnego uroczego miejsca, gdzie były bardzo żyzne pola, wielka obfitość ryb i dzikiego zwierza, tamże rozbił swe namioty. A pragnąc tam zbudować pierwsze mieszkanie, aby zapewnić schronienie sobie i swoim rzekł «Zbudujmy gniazdo!». Stąd i owa miejscowość aż do dzisiaj zwie się Gniezno, to jest «budowanie gniazda» – zanotowano w „Kronice Wielkopolskiej” bazującej na wspomnianym wcześniejszym opracowaniu.

Komentarz: Co prawda zacytowana w artykule Kronika Wielkopolska z końca XIII wieku przywołuje postać legendarnego Lecha, jednakże również bez literalnego wspomnienia o orle, gnieździe i zachodzącym słońcu. Także w najwcześniejszej chronologicznie Kronice Galla Anonima z początku XII wieku nie ma słowa o Lechu, ani też o orle. Z kolei Kronika Kadłubka z przełomu XII i XIII wieku nie tylko pomija gnieźnieńskie początki państwa Lechitów, wskazując jako jego stolicę miasto Kraka, ale także nie wspomina o pierwotnym wyborze symbolu.

• Według jednej z wersji tuż po rozbiciu obozu ktoś krzyknął nad głowami wojowników prowadzonych przez Lecha. Ludzie podnieśli wzrok i dojrzeli w górze wielkiego, białego orła, który po chwili wylądował na szycie (zapis oryginalny) pobliskiego dębu. Majestatyczna sylwetka pięknego ptaka kontrastowała z czerwonym od zachodu niebem. Znak został poczytany za pomyślny, a później legendarny założyciel Gniezna, na chorągwiach swych kazał kłaść orła białego za herb, a od tego czasu to Królestwo Polskie tego klejnotu używa – pisał XVI-wieczny kronikarz Marcin Bielski.»

Komentarz: Zastosowany w artykule „skrót myślowy”, poprzez bezpośrednie zestawianie w jednym akapicie nieautentycznych zapisów z tekstem kreowanymi przez staropolskiego kronikarza w XVI wieku, wprowadza w błąd czytelnika nieobeznanego ze źródłami i utrwala „bałamuctwa” o rzekomym potwierdzeniu pochodzenia polskiego symbolu przez najstarsze polskie źródła historyczne. 

Trudno bowiem domyślić się jaką wersję legendy, czy też kroniki autor miał na myśli, gdyż nie podał nazwy źródła, z którego pochodzić miał tak sugestywny opis „majestatycznej sylwetki pięknego ptaka kontrastującej z czerwonym od zachodu niebem”. Chyba że autor miał na myśli wersje tworzone w ramach radosnej twórczości całkiem współczesnych bajkopisarzy. 

• «Mimo to – dzięki Wicentemu (zapis oryginalny) Kadłubkowi – wiemy, że już Kazimierz Sprawiedliwy, panujący w 1182 roku, prowadził swoje wojsko w bitwie pod Brześciem „pod znakiem zwycięskiego orła”, „symbolu królewskiej godności”. Te ostatnie słowa wskazują, że ptak musiał znajdować się w herbach monarszych już wcześniej.»

Komentarz: Nie przypisuję sobie eksperckiej wiedzy w zakresie polskiej sfragistyki i heraldyki, więc najwyraźniej nie było mi dane natknąć się na „monarsze herby” z wizerunkiem takiego ptaka wśród zachowanych artefaktów sprzed roku 1182. O ile jednak się orientuję, pierwszy herb Królestwa Polskiego — w rozumieniu herbu jako godła położonego w tarczy — z przedstawieniem królewskiego orła, przynosi dopiero pieczęć majestatowa króla Przemysła II z roku 1295.

• «Nastanie nowej dynastii Jagiellonów po wygaśnięciu królewskiej linii Piastów nie zmieniło polskich barw. Narodzony na Litwie Władysław Jagiełło nie miał ani chęci ani powodów, aby cokolwiek w niej zmieniać – dzięki temu pokazywał bowiem ciągłość państwa polskiego. Jan Długosz, opisując przygotowania do bitwy pod Grunwaldem, pisze o "chorągwi wielkiej, na której wyszyty był misternie orzeł biały z rozciągnionemi skrzydłami, dziobem rozwartym i z koroną na głowie, jako herb i godło całego Królestwa Polskiego”.»

Komentarz: Po pierwsze polskie barwy — rozumiane współcześnie jako zestawienie koloru białego i czerwonego w dwóch równoległych pasach — to jednak nie to samo co opisana przez Długosza heraldyczna Wielka Chorągiew Królestwa Polskiego. Po drugie ciągłość państwa symbolizowana była nie tyle symboliką królestwa, co osobą jego władcy. Natomiast zmianą w obszarze symboliki, jakiej dokonano wraz z objęciem tronu przez Jagiełłę, było wprowadzenie przedstawienia litewskiej Pogoni na pieczęci władcy przez kancelarię królewską.

• Tuż po powstaniu Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1569 roku królewski sztandar nieco się zmienił. Trzy pasy, które na nim umieszczono, miały barwy czerwono-biało-czerwone. Na środku znajdował się czterodzielny herb zawierający dwa pola przedstawiające białego orła w koronie, czyli symbol Korony i dwa z wizerunkiem Pogoni – herbu Litwy. Takim pozostawał on przez setki lat – bili się pod nim zarówno Stefan Batory, jak i Jan III Sobieski czy królowie z dynastii Wazów.»

Zamieszczona w artykule ilustracja nie przedstawia wielowiekowego sztandaru Rzeczypospolitej Obojga Narodów, lecz jest „wikipedyjnym” przetworzeniem wizerunku chorągwi, jaką sprawiono na ślub Zygmunta III Wazy z  z arcyksiężniczką Domu Austriackiego — Konstancją Habsburżanką. Barwy pasów okazjonalnego weksylium — czerwony, biały i czerwony — nie odnosiły się do barw heraldycznych Królestwa Polskiego, lecz wywiedzione zostały z tynktur herbu Habsburgów (dawnego herbu Babenbergów).

• «Także podczas walk o utrzymanie niepodległości posługiwano się wspomnianymi kolorami oraz oznaczeniami, a barwy biała i czerwona zostały oficjalnie i prawnie po raz pierwszy uznane za kolor narodu polskiego 3 maja 1792 roku. Na obchodach pierwszej rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja damy wystąpiły w białych sukniach przepasanych czerwoną wstęgą, a panowie nałożyli na siebie biało-czerwone szarfy.»

Komentarz: Na deser — a jakże by inaczej — autor serwuje czytelnikom główne „okołotrzeciomajowe bałamuctwo” o rzekomym pierwszym oficjalnym i prawnym uznaniu barwy białej i czerwonej za kolory narodowe w roku 1792. Pozwolę sobie przypomnieć, że stanowi ono pochodną konfabulacji Alfreda Znamierowskiego przetworzonej dodatkowo przez „wikipedyjnego” redaktora. Zamieszczone w Wikipedii artykuły Flaga Polski, Barwy Polski, a także Kokarda Narodowa, nadal udostępniają następującą treść:

«Podczas obchodów pierwszej rocznicy uchwalenia Ustawy Rządowej damy wystąpiły wówczas w białych sukniach przepasanych czerwoną wstęgą, a panowie nałożyli na siebie szarfy biało-czerwone. Nawiązano tą manifestacją do heraldyki Królestwa Polskiego – białego orła na czerwonej tarczy herbowej.»

Powtórzę zatem, iż w dniu 3 maja 1792 roku miała miejsce uroczystość wmurowania kamienia węgielnego pod budowę Świątyni Najwyższej Opatrzności jako votum dziękczynnego Sejmu za uchwalenie Ustawy rządowej. Ceremonii patronował św. Stanisław — główny patron Królestwa Polskiego i osobisty patron ówczesnego władcy. Zgodnie z wytycznymi ustalonymi w „Porządku obrządku”, główną barwą ceremonialną był kolor czerwony. 

Barwa ta nawiązywała nie tylko do kolorystyki przewidzianej w obrzędzie liturgicznym ma cześć męczennika, ale przede wszystkim do pąsowej barwy wstęgi orderowej Orderu Świętego Stanisława, ustanowionego w roku 1765 przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Męskiej części dostojników zalecono odziać się w przynależne im suknie orderowe, przepasane wstęgą orderową, damy zaś poproszono, aby wystąpiły w białych sukniach, ozdobionych wstążkami i szarfami pąsowymi:

«JJ. WW. Posłowie, i Delegowani raczą bydź wszyscy w Mundurach swoich respective Województw: — Senat zaś, i inni Urzędnicy nie Seymujący w Sukni Orderów Polskich z czerwoną wstęgą na wierzchu. — Jeymość Damy, raczą bydź w Sukniach białych z szarfami, i wstęgami ponsowemi.»

Wielokrotnie pisałem — ostatnio w artykule «Trzeciomajowe damy w bieli i czerwieni» — iż w roku 1792 nie miała miejsca żadna spontaniczna manifestacja barw narodowych przez nawiązanie do heraldyki Królestwa Polskiego. Tak to już jednak jest, że Wikipedia jako źródło „pierwszego kontaktu” ma większą siłę przebicia — żeby nie powiedzieć: rażenia — aniżeli prywatny portal. Stąd też w przestrzeni medialnej nadal straszą „białe damy z czerwonymi wstążkami”. 

Odnośnie sformułowanego w artykule twierdzenia o „pierwszym oficjalnym i prawnym uznaniu barwy białej i czerwonej za kolor narodu polskiego w roku 1792” należy wyjaśnić, iż nie miało wówczas miejsca żadne formalne ustalenie prawnego statusu polskich barw. Odnoszę wrażenie, iż autor słyszał, że dzwonią, ale nie wiedział, w którym kościele. Wtręt „o walkach o utrzymanie niepodległości” sugeruje, iż musiały mu przestawić się okresy historyczne i powstanie listopadowe wyprzedziło obchody pierwszej rocznicy uchwalenia Ustawy Rządowej.

Jakiekolwiek jednak byłyby przyczyny takiego brzmienia treści należy wskazać, że podana informacja jest na wskroś nieprawdziwa. Barwy biała i czerwona uzyskały bowiem oficjalny status polskich barw narodowych — a zatem ustalony odpowiednim aktem prawa wydanym przez organ do tego uprawniony — dopiero na mocy uchwały połączonych Izb Sejmu Królestwa Polskiego z dnia 7 lutego 1831 roku, stanowiącej, iż „Kokardę Narodową stanowić będą kolory Herbu Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, to iest: kolor biały z czerwonym”.

Na koniec zauważę, iż uporczywe pojawianie się w mediach treści wątpliwych źródłowo — przypomnę kwestię rzekomego plagiatu projektu godła Polski, czy też kwestionowanie obecności orła w polskim herbie z uwagi na powszechne uznawanie go za bielika, którego nowa systematyka ornitologiczna klasyfikuje jako jastrzębia — świadczy o tym, że ważne społecznie kwestie związane z polską symboliką tożsamościową nie są na bieżąco poddawane analizie krytycznej przez środowiska naukowe. 

Podręcznikowym przykładem może być właśnie kwestia trwałości „bałamuctwa” dotyczącego wydarzeń z roku 1792, na co zwrócił uwagę dr hab. Marek Adamczewski — prof. Uniwersytetu Łódzkiego — który w swoim artykule «Karmazynowa... jak puchar wina, biała jak śnieżna lawina» skonstatował, iż:

«Uwagi o związku strojów uczestników uroczystości z 3 V 1792 r. z orderami, a nie z polskimi barwami krajowymi w sensie ścisłym zostały sformułowane przez Aleksandra Bąka, ale jak dotąd nie zostały zauważone. W piśmiennictwie dalej narodziny polskich barw państwowych / narodowych łączone są z wydarzeniami z maja 1792 r.»

Choć od tej publikacji minęło 6 lat — a 10 lat od artykułu mojego autorstwa — to najwyraźniej nawet wysoko punktowane wydawnictwa naukowe okazują się nie mieć wystarczającego wpływu na popularyzację wiedzy. No chyba, że wyłączną przyczyną niezauważenia konstatacji łódzkiego akademika zamieszczonej w przedmiotowej publikacji jest jej wydrukowanie zbyt małą czcionką.

I to by było na tyle…

W stopce oficjalnej witryny internetowej Telewizji Polskiej S.A. w likwidacji zamieszczono informację o dofinansowaniu z budżetu państwa jej działalności w ramach „ustawowych zadań związanych z realizacją misji publicznej”. Wartość udzielonej dotacji celowej od lutego 2024 roku wyniosła prawie 4 miliardy złotych. W okresie luty-kwiecień 2026 wypłacono kwotę 630.000.000 złotych — słownie: sześćset trzydzieści milionów złotych.

Biało-Czerwona

Przy okazji obchodzonego po raz 23 Dnia Flagi Rzeczypospolitej Polskiej pozwolę sobie ponownie stwierdzić, że — w moim głębokim przekonaniu — przewidziana prawem podmiotowość symbolu państwowego, jakim jest flaga państwowa, winna być oddana jej indywidualną nazwą własną Biało-Czerwona, a nie nazwą rodzajową.

Przecież polski herb Orzeł Biały nie jest określany nazwą rodzajową jakiegoś gatunku orła, lecz heraldycznym mianem wywiedzionym z historycznej tradycji naczelnego znaku Królestwa Polskiego i jego koronowanego władcy. Podobnie hymn Mazurek Dąbrowskiego nie jest nazwą rodzajową pewnej odmiany mazurka jako formy muzycznej, lecz nazwą własną historycznej Pieśni Legionów Polskich.

Uważam, iż słusznym jest, aby Biało-Czerwona jako nazwa zwyczajowa polskiej flagi o ponad 100-letniej tradycji stała się indywidualną nazwą własną ustaloną odpowiednimi zapisami prawa. Nie zgadzam się bowiem na traktowanie flagi państwowej jedynie jako formy barw Rzeczypospolitej Polskiej. O ile bowiem biało-czerwone barwy stanowią składniki polskiej flagi państwowej to ona sama nie jest barwami RP. 

Analogicznie ma się rzecz z Kokardą Narodową. Jestem przeciwny utrwalaniu stanu prawnego, w którym historyczna „oznaka Polaków” określana jest jako forma barw narodowych. Taki zapis — moim zdaniem — nie tylko uchybia Kokardzie Narodowej jako polskiemu symbolowi starszemu od flagi, ale zaprzecza też faktowi ustanowienia symbolu narodowego pod jego nazwą własną na mocy historycznej uchwały Sejmu Królestwa Polskiego w roku 1831.

Nikomu chyba nie trzeba tłumaczyć, jaką tożsamościową wartość dla Francuzów ma „trójkolorowa”, czyli Tricolore, stanowiąca zresztą — o czym niewielu wie — godło państwowe V Republiki Francuskiej. Uświęcona tradycją jest dla Brytyjczyków nazwa własna flagi Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii — Union Jack. Podobnie traktują Amerykanie nazwę flagi Stanów Zjednoczonych Ameryki — Old Glory.

Dlatego jestem przekonany, że zarówno Biało-Czerwonej, jak i Kokardzie Narodowej należy nadać podmiotowość znaku narodowego, wchodzącego w skład katalogu ustawowych symboli Rzeczypospolitej Polskiej i wymienianego pod jego indywidualną nazwą własną, zapisaną z dużych liter. 

Kazimierz Pierwszy w Koronie pierwszej, a nie „Koronie Chrobrego”