AKTUALNOŚCI 2026 (1)

«Jaki Znak Twój?» tytułem prasowym

Niniejszym informuję, że autorski blog Jaki Znak Twój? — udostępniany w formie elektronicznej pod adresem internetowym www.jakiznaktwoj.pl — jest obecnie tytułem prasowym, wpisanym do Rejestru Dzienników i Czasopism Sądu Okręgowego w Poznaniu pod numerem RPR 4230. 

Orłobójstwo

Źle się dzieje w państwie polskim, skoro gniazda orłowe niszczą, a orły mordują.

W siedlisku orła morskiego (Haliæetus albicilla) — zwanego bielikiem — zlokalizowanym w pobliżu Zbiornika Jeziorsko nad Wartą, na obszarze strefy ochronnej w lesie należącym do Nadleśnictwa Poddębice, ścięte zostało drzewo z posadowionym na nim gniazdem. Uśmiercone zostały pisklęta tegorocznego lęgu.

Łacińska nazwa bielika brzmi Haliæetus albicilla. To latynizacja greckiego thalassios — morski oraz ætos — orzeł. Dopełnienie jest pochodną łacińskiego albico — bieleć. Polska systematyka usunęła z oznaczenia gatunkowego bielika pojęcie «orzeł». Warto jednak zaznaczyć, że w innych językach tradycyjne określenie zostało utrzymane:

• Orel mořský — j. czeski

• Orao štekavac — j. chorwacki

• Havsörn — j. szwedzki

• Aquila di mare — j. włoski

• Paprastasis jūrinis erelis — j. litewski

• Seeadler — j. niemiecki

• White-tailed eagle — j. angielski

• Θαλασσαετός — j. grecki

Niestety decyzje ornitologów stały się przyczyną postawienia tezy, iż polskim symbolem heraldycznym nie jest orzeł. Jest to jednak przejaw braku pogłębionej wiedzy na temat źródeł heraldyki oraz mieszania pojęć i dziedzin. Twierdzenie, że skoro wedle ornitologii bielik nie jest orłem to heraldyczne przedstawienie ptaka w polskim herbie też nim być nie może, jest z założenia błędne, gdyż opiera się na pojęciach z dziedzin odrębnych. Nie należy wyjaśniać zagadnień dotyczących ornitologii, używając narzędzi ze sfery heraldyki, ani też na odwrót.

Mimo że w naturze „polski” bielik (zwyczajny) de facto biały nie jest to z opisu barwy heraldycznej historycznego godła wyciągnięto przesłanki gatunkowe. Biały orzeł — zatem bielik — ergo: zgodnie z nową systematyką ornitologiczną ptak w polskim godle orłem nie jest, a co najwyżej orłanem. Pozwolę sobie przypomnieć, iż zgodnie z takim tokiem „myślenia” dokonano medialnego „orłobójstwa” historycznego znaku narodowego i państwowego. Źródłem rozpowszechnienia tego „bałamuctwa” była wypowiedź redaktora Kamila Durczoka: 

U nas nowe i zaskakujące fakty w sprawie godła. Uczeni od dziecka, że żyjemy pod znakiem orła, uznawaliśmy, że ten ptak w godle to oczywista oczywistość. Nauka burzy mity, więc z naukowym zacięciem, po dokładnym sprawdzeniu okazuje się, że w polskim godle wcale nie widnieje orzeł tylko całkiem inne stworzenie.

Reporterski przekaz, wyemitowany w roku 2014 w programie Fakty TVN 24, podsumowany został przezeń tyleż kuriozalnie, co nierzetelnie:

I jak my mamy teraz udźwignąć ciężar tej wiedzy, która podcina skrzydła? Złośliwi powiedzą: Jaki kraj, taki w godle ptak. Niestety coś w tym jest — sądzimy i wierzymy, że mamy orła, a to tylko orła cień.

Argument przeciw uznaniu przedstawienia ptaka w polskim herbie za orła oparty został na wynikach współczesnych badań genetycznych. Wykazały one bliższe pokrewieństwo bielików do jastrzębi, niż do orłów. Warto jednak zauważyć, że same badania dowodzą, iż jastrzębie bliższe są wróblom niż sokołom, a te z kolei bliższe papugom niż orłom. Pochodzenie i pokrewieństwo genetyczne jest bowiem czym innym niż wykształcenie zmian w budowie i zachowaniu, zachodzących z uwagi na potrzebę przystosowania do środowiska lub jego opanowania. 

O ile zatem współczesna systematyka ornitologiczna precyzyjnie klasyfikuje określone gatunki ptaków w oparciu o najnowsze badania genetyczne to trzeba przypomnieć, że nie dzisiejsza nauka, lecz liczona w tysiącach lat kultura — stanowiąca wspólne doświadczenie różnych cywilizacji — przypisała orłom symboliczne znaczenie. Pojęcie «orzeł» obejmowało największe ptaki drapieżne, występujące w lokalnej przyrodzie. 

To nie współczesna genetyka, czy ornitologia, ale wielowiekowa obserwacja zachowań największych, najsilniejszych i najdostojniejszych drapieżników przestworzy, stanowiła o uznaniu danego ptaka za orła. Czy miało to także miejsce w początkach państwa polskiego — trudno powiedzieć. Niezaprzeczalnym jednak historycznie faktem jest wprowadzenie wizerunku orła w znakach tożsamościowych dynastii piastowskiej oraz heraldyce Królestwa Polskiego i jego władców. Znak ten otrzymał historyczną nazwę własną «Orzeł Biały» — Aquila alba.

Bielik to wielki orzeł o rozpiętości skrzydeł do 2,4 m. W locie skrzydła wyglądają jak szerokie „deski”, z palczasto rozczapierzonymi lotkami pierwszorzędowymi. Długość ciała wynosi ok. 80-90 cm. Jest to największy krajowy ptak drapieżny. Stare ptaki mają potężny jasnożółty, haczykowaty dziób i krótki, biały, klinowaty ogon. Młode można poznać po ciemnym dziobie i prawie ciemnym ogonie, które jaśnieją z wiekiem i osiągają ubarwienie dorosłych po 4-5 latach. Nieopierzone nogi (skok) są cytrynowożółte. Szata pisklęcia ma barwę szarą. 

Żyje w okolicach obfitujących w wodę, na wybrzeżu, nad dużymi rybnymi rzekami i jeziorami. Okres lęgowy przebiega od lutego do kwietnia. Bieliki budują jedne z największych gniazd spośród wszystkich ptaków. Używane przez wiele lat gniazdo może przekraczać 2 m wysokości i osiągać ciężar nawet jednej tony. Dzięki ochronie miejsc gniazdowania bielik przestał być w naszym kraju rzadkością i jego liczebność systematycznie wzrasta. Bieliki są ptakami długowiecznymi i na wolności dożywają 30 lat.

Bielik jest gatunkiem chronionym, wymienionym w Polskiej czerwonej księdze zwierząt jako wymagający szczególnej uwagi. W europejskiej Dyrektywie ptasiej wskazany jest jako zagrożony przez utratę naturalnych siedlisk. O ile na początku XX wieku bielik był w Polsce na krawędzi wymarcia to obecnie jego liczebność wynosi ponad 1400 par. Siedliska bielika zlokalizowane są w różnym zagęszczeniu na terenie prawie całej Polski poza terenami podgórskimi na południu kraju. 

Ochrona bielików prowadzona jest  od prawie 30 lat przez Komitet Ochrony Orłów. Zakres realizacji poszczególnych działań jest na bieżąco weryfikowany stosownie do zmieniającej się sytuacja bielika w Polsce. W latach 80. działania skoncentrowane były na restrykcyjnej ochronie miejsc gniazdowania szczątkowej populacji tego gatunku. Aktualnie głównym celem projektu jest eliminowanie czynników, które mogą ograniczać dalszy wzrost liczebności i możliwości ekspansji bielika.

Pierwszym aktem prawnym, obejmującym ochroną miejsca lęgowe 10 najbardziej zagrożonych gatunków ptaków w Polsce, było Rozporządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z roku 1983, przygotowane we współpracy z Komitetem Ochrony Orłów i Stacją Ornitologiczną w Gdańsku. Aktualnie obowiązuje znowelizowana ustawa o ochronie przyrody z roku 2004 i rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt z roku 2016.

Ochroną strefową miejsc rozrodu objęto 11 gatunków ptaków drapieżnych oraz puchacza. Spośród nich na szczególną uwagę zasługują szczególnie zagrożony orlik grubodzioby oraz bielik i orlik krzykliwy. W Polsce gniazduje około 20% populacji europejskiej tych gatunków, a kondycja polskich populacji ma istotne znaczenie dla ich przetrwania w skali kontynentu. Ochrona miejsc rozrodu zagrożonych ptaków drapieżnych jest realizowana przez wytyczanie obszarów zwanych strefami ochronnymi.

Są to obszary wyłączone trwale lub okresowo z działalności człowieka, obejmujący najbliższe otoczenie miejsca rozrodu opisanego strefą całoroczną. Odgrywa ona równie istotną rolę, zapewniając ptakom spokój i bezpieczeństwo w okresie lęgów. W przypadki bielika strefa ochrony całorocznej wynosi 200 metrów, natomiast okresowej obejmuje obszar o promieniu do 500 m od gniazda. Okres obowiązywania strefy ochrony trwa od 1 stycznia do 31 lipca.

W roku 1976 w krajach skandynawskich zapoczątkowano program kolorowego znakowania piskląt bielików. Każdy osobnik otrzymuje dwie obrączki — na prawy skok nakładana jest obrączka, która identyfikuje kraj pochodzenia ptaka, a na lewy obrączka z wygrawerowanym indywidualnym numerem, która wskazuje jego wiek. Polskie pisklęta bielika otrzymują obrączkę krajową w kolorze srebrnym. Niestety biało-czerwony kolor obrączek zarezerwowany został dla bielików pochodzących z bałtyckiego wybrzeża Finlandii.

W moim przekonaniu — skoro w większości europejskich języków zachowano orlą proweniencję dla przedstawiciela gatunku Haliaetus albicilla — zasadne jest przywrócenie w polskiej systematyce ornitologicznej nazwy «orzeł  bielik».

Gorycz „wspólnego” zwycięstwa

Gdy w maju 1945 roku w zachodnioeuropejskich stolicach radośnie świętowano wspólne zwycięstwo aliantów nad Wielkoniemiecką Rzeszą i zakończenie wojny w Europie, na terenach Polski od prawie roku panował terror wprowadzony przez władze wojskowe Rosji Sowieckiej oraz komunistyczną agenturę, sprawującą władzę bez konstytucyjnego mandatu.

Nie tylko na terenach przedwojennej Rzeczypospolitej wcielonych do Rosji Sowieckiej, ale także na całym obszarze polski „PeKaWueNowskiej”, oddziały Armii Czerwonej oraz specjalne jednostki NKWD i SMIERSZ likwidowały lokalne struktury administracji państwa polskiego oraz wojskowe.

Pod propagandowymi hasłami budowy „demokracji ludowej” w Polsce, zainstalowana przez Stalina komunistyczna władza wespół z rosyjskimi służbami bezpieczeństwa, przeprowadzała na masową skalę represje, dewastacje, grabieże, aresztowania, gwałty, tortury, mordy i wywózki do Rosji. 

W tym samym czasie, gdy 9 maja 1945 roku w Warszawie miała miejsce „defilada zwycięstwa” z okazji zadekretowanego przez komunistyczną KRN «Narodowego Święta Zwycięstwa i Wolności», tysiące żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego trzymano w katowniach NKWD i UB na terenie całego kraju. 

W rosyjskich łagrach więziono zastępcę Komendanta Głównego Armii Krajowej gen. Augusta Emila Fieldorfa oraz dowódcę polskich oddziałów wyzwalających Wilno płk. Aleksandra Krzyżanowskiego. W Moskwie, w więzieniu na Łubiance, siedzieli porwani w marcu 1945 roku przywódcy Polskiego Państwa Podziemnego:

• Jan Stanisław Jankowski — Delegat rządu RP i wicepremier na Kraj

• gen. Leopold Okulicki — Komendant Główny AK, Komendant Główny organizacji „NIE”

• Kazimierz Pużak — przewodniczący Rady Jedności Narodowej — PPS „Wolność, Równość, Niepodległość”

• Józef Stemler-Dąbski — wiceminister Departamentu Informacji Delegatury RP na Kraj

• Antoni Pajdak — PPS „WRN”

• Stanisław Jasiukowicz — Stronnictwo Narodowe

• Kazimierz Kobylański — Stronnictwo Narodowe

• Zbigniew Stypułkowski — Stronnictwo Narodowe

• Aleksander Zwierzyński — Stronnictwo Narodowe

• Józef Chaciński — Stronnictwo Pracy

• Franciszek Urbański — Stronnictwo Pracy

• Adam Bień — Stronnictwo Ludowe

• Kazimierz Bagiński — Stronnictwo Ludowe

• Stanisław Mierzwa — Stronnictwo Ludowe

• Eugeniusz Czarnowski — Zjednoczenie Demokratyczne

• Stanisław Michałowski — Zjednoczenie Demokratyczne.

Sowieckiego więzienia na Butyrkach w Moskwie nie przeżyli Jan Stanisław Jankowski, generał Leopold Okulicki oraz Stanisław Jasiukowicz. Do dziś nie ujawniono miejsca ich pochówku. Gen. Augusta Emila Fieldorfa i płk. Aleksandra Krzyżanowskiego, po ich powrocie do Polski i ponownym uwięzieniu przez bezpiekę, zamordowano na rozkaz komunistycznych władz.

Rosyjskie i komunistyczne zbrodnie, których początek miał miejsce nie w roku 1944, czy 1945, ale już w 1939 roku, nigdy nie zostały rozliczone. Z politycznej i prawnej „amnezji” korzystają do dziś beneficjenci komunistycznego systemu oraz „demokratycznej transformacji”. Skandalu dopełnia fakt przywrócenia w rejestrze partii politycznych Komunistycznej Partii Polski.

Wprowadzone dekretem Krajowej Rady Narodowej z dnia 8 maja 1945 roku «Narodowe Święto Zwycięstwa i Wolności» obchodzono przez 70 lat. Uchylone zostało dopiero w 2015 roku, na mocy Ustawy z dnia 24 kwietnia 2015 r. o ustanowieniu «Narodowego Dnia Zwycięstwa».

Przybywam…

Po „odrestaurowaniu” domniemanej zabudowy średniowiecznego zamku królewskiego w Poznaniu — a w szczególności okazałej wieży — przyszedł czas, aby u jego podnóża stanął także pomnik władcy odrodzonego Królestwa Polskiego. Mowa o królu Przemyśle II — synu wielkopolskiego księcia Przemysła I — jednego z braci-założycieli miasta, lokowanego przez nich w roku 1253 na lewym brzegu rzeki Warty, które w roku 1295 stało się ponownie stolicą piastowskiego władztwa.

Na dominującym nad miastem wzgórzu — zwanym później Mons castrensis — zbudowana została obronna rezydencja książęca. Rozbudowa zamku podjęta została zapewne przez Przemysła II po przejęciu przez niego Wielkopolski w roku 1279 po swoim stryju Bolesławie Pobożnym. Odziedziczenie po księciu śląskim Henryku Prawym, zmarłym w roku 1290, także ziemi sandomierskiej i Małopolski — a w szczególności Krakowa — dało Przemysłowi II podstawy do ubiegania się o koronę Królestwa Polskiego. 

Gdy w skład dominium Przemysła weszło w roku 1294 jeszcze Pomorze jego szanse na uzyskanie polskiej korony wzrosły. Można domniemywać, że w kontekście podniesienia roszczeń do tronu polskiego przez czeskiego władcę Wacława II, wielkopolski książę zabezpieczył sobie możliwość koronacji ceremonialnymi regaliami królów polskich, zabierając je ze skarbca na Wawelu. Trudno powiedzieć, czy trafiły od razu do katedry w Gnieźnie, czy do czasu koronacji strzeżone były na poznańskim zamku.  

26 czerwca 1295 roku Przemysł II został koronowany w gnieźnieńskiej katedrze na króla Polski. Tym samym Poznań stał się ponownie stolicą Królestwa Polskiego. Bez wątpienia musiały zostać wówczas rozpoczęte prace nad rozbudową zamku do postaci godnej miana królewskiej rezydencji. Choć po wielokrotnych zniszczeniach trudno dziś przesądzać o ówczesnym wyglądzie budowli to — w moim przekonaniu — zachowany został pewien zabytek, który nosić może jednoznaczny ślad dumy społeczności miasta z jego królewskiej rangi.

Śladem tym jest obrazowanie napieczętne obecne na historycznym tłoku najstarszej znanej pieczęci Poznania, zwanej Wielką pieczęcią miasta. Na symbolicznym przedstawieniu murów Niebiańskiej Jerozolimy, nad wieżą bramną, umieszczony został herb Królestwa Polskiego — tarcza z orłem zwieńczonym królewską koroną — chroniony przez najważniejszych świętych Kościoła Rzymskiego, apostołów Pawła i Piotra. Uważam, że wizerunek ten dopełniony emblematem Sanctae Sedis dowodzi także zgody papieskiej na koronację królewską Przemysła II.

Budowę królewskiego zamku Przemysła II przerwało jego skrytobójcze zabójstwo. W roku 1300 tron Królestwa Polskiego przejął Wacław II (Václav II.) z czeskiej dynastii Przemyślidów. Można powiedzieć, że historia zatoczyła pewne koło. Dlaczego? Być może nie wszystkim jest to wiadome, ale warto przypomnieć, iż pochodzący z wielkopolskiej linii Piastów Przemysł II, był po matce prawnukiem pierwszego koronowanego króla Czech z dynastii Przemyślidów — Przemysła Otokara I (Přemysl Otakar I). 

Jego córka — Anna Przemyślidka (Anna Přemyslovna) — została żoną śląskiego księcia Henryka II Pobożnego. Z kolei jej córka — Elżbieta Wrocławska (Alžběta Vratislavská) — wyszła za mąż za wielkopolskiego księcia Przemysła I. Ich dzieckiem był  Przemysł II, urodzony już po śmierci swego ojca. W żyłach króla rezydującego w Poznaniu płynęła krew wielu rodów europejskich — od czeskich, węgierskich, przez francuskie i normańskie, aż po bizantyńskie. 

Jakkolwiek panowanie Przemysła II było bardzo krótkie to pozostał po nim ślad niezwykle ważny dla polskiej tożsamości państwowej i narodowej — herb «Orzeł Biały». Dlatego też przy okazji odsłonięcia pomnika króla Przemysła II pod poznańskim zamkiem, na jego wieży widnieć będzie okolicznościowe weksylium — gonfanon stylizowany na królewski proporzec z wizerunkiem królewskiego orła. Warto zatem przyjść w środę 20 maja o godzinie 12:00 na Wzgórze Przemysła na poznańskim Starym Mieście. 

Fundatorem pomnika Przemysła II jest prywatny inwestor Jacek Wojciechowski. Autorem rzeźby jest gdański artysta-rzeźbiarz Stanisław Szwechowicz. Projekt pomnika wyłoniony został w konkursie zorganizowanym w roku 2020.

Do niedzieli 17 maja można jeszcze odwiedzić kolejną ekspozycję wystawy «POZNAJ HERB POZNANIA», udostępnioną podczas „majówki”  na dziedzińcu Urzędu Miasta Poznania przy Placu Kolegiackim (wejście przez bramę wieży dzwonnicy bazyliki farnej od ulicy Gołębiej).

Petycja w sprawie ustanowienia roku 2027 «Rokiem Orła Białego»

27 kwietnia skierowałem do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej petycję w sprawie ustanowienia roku 2027 «Rokiem Orła Białego». Jest to moja trzecia z kolei petycja związana z postulatem uhonorowania znaku narodowego o ponad 800-letniej tradycji. 

Poprzednie petycje złożone w roku 2022 i 2024 — uzasadnione 1000-leciem pierwszej królewskiej koronacji — nie skutkowały zainicjowaniem przez komisję sejmową odpowiednich działań legislacyjnych. Mam nadzieję, iż tym razem zarówno czas, jak i uzasadnienie, okażą się odpowiednie.

W moim przekonaniu, przypadająca w roku 2027 setna rocznica ustalenia współczesnego wzoru herbu państwowego, stanowi właściwą ku temu okazję. Wizerunek białego orła zwieńczonego złotą koroną, w stylizacji opracowanej przez Zygmunta Kamińskiego, wrósł na stałe nie tylko w obszar symboliki państwowej, ale także w polską świadomość narodową. 

Orzeł Biały jako znak naczelny Rzeczypospolitej Polskiej stanowi element polskiego dziedzictwa tożsamościowego. Nie tylko przez ciągłość wzoru symbolu państwowego, ale także — a może w szczególności — przez ofiarę krwi tych wszystkich, którzy pod znakami z wizerunkiem orła państwowego autorstwa Zygmunta Kamińskiego walczyli o niepodległość państwa i wolność jego obywateli. 

Ustanowienie «Roku Orła Białego» wspomoże upowszechnianie wiedzy o historii najważniejszego symbolu państwa oraz narodu, którego pierwowzorem jest „Zwycięski znak Polaków” ustalony w roku 1295 przez Przemysła II. Uważam, że patronat Orła Białego dopełni ideowo prace nad projektem Ustawy o symbolach państwowych Rzeczypospolitej Polskiej, prowadzone aktualnie przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. 

Likwidacja OkołoTrzecioMajowego bałamuctwa

W tym roku postanowiłem oszczędzić tych, którzy publicznie powielają różne „okołotrzeciomajowe bałamuctwa”, a w szczególności konfabulację o rzekomym pierwszym uznaniu barw biało-czerwonych za narodowe w roku 1792. Do stałego repertuaru okolicznościowych artykułów, czy też wypowiedzi, rozpowszechnianych w mediach przy okazji Dnia Flagi oraz Rocznicy Konstytucji 3 Maja, należała bowiem specyficzna wzmianka: 

Barwy biała i czerwona zostały uznane za narodowe po raz pierwszy 3 maja 1792. Podczas obchodów pierwszej rocznicy uchwalenia Ustawy Rządowej damy wystąpiły wówczas w białych sukniach przepasanych czerwoną wstęgą, a panowie nałożyli na siebie szarfy biało-czerwone. Nawiązano tą manifestacją do heraldyki Królestwa Polskiego – Białego Orła na czerwonej tarczy herbowej.

Okazało się jednak, że tym razem skomasowaną dawkę „bałamuctw” na okazję tegorocznej „majówki” rozpowszechniło medium publiczne, co prawda w likwidacji, ale sowicie finansowane z państwowego budżetu, czyli także z moich podatków. A skoro płacę to wymagam. Dlatego pozwolę sobie imiennie wskazać palcem zarówno źródło „bałamutnych” treści, jak i jego autora. 

Na portalu internetowym Telewizji Polskiej S.A. w likwidacji — w sekcji kultura (!) — w artykule Rafała Sroczyńskiego pt. «Dlaczego jest biało-czerwona? Oto historia, którą warto znać przed Dniem Flagi.», mającym w zamierzeniu autora przygotować intelektualnie społeczeństwo do świętowania Dnia Flagi oraz obchodów Święta Narodowego Trzeciego Maja, zamieszczono następujące treści (podkreślenia moje):

• «Flagę Polski za oficjalny sztandar naszego kraju uznano 1 sierpnia 1919 roku, ale w rzeczywistości opowieść o niej sięga najdawniejszych dziejów Królestwa Polskiego, które najprawdopodobniej już za czasów Bolesława Chrobrego legitymowało się znakiem orła bielika.»

Pozwolę sobie po kolei komentować poszczególne passusy przedmiotowego tekstu. Otóż ustawa o godłach i barwach Rzeczypospolitej Polskiej z roku 1919 nie ustalała żadnego oficjalnego sztandaru kraju. Literalnie ustawa nie wprowadziła nawet flagi Polski, lecz barwy narodowe. Być może autor miał na myśli Chorągiew Rzeczypospolitej — na co może wskazywać wtręt o „legitymowaniu się” orłem — jednak ustanowione weksylium nie było ustawową flagą Polski, lecz godłem (!) Rzeczypospolitej Polskiej, przysługującym jedynie Naczelnikowi Państwa.

Co zaś tyczy „legitymowania się” znakiem orła bielika za czasów Chrobrego to zaręczam, że ówcześni nie mieli ani świadomości takiej taksonomii awifauny, ani też nie stosowali takiej nazwy. Używanym przez nich symbolem rozpoznawczym był po prostu orzeł. Tożsamościowy symbol białego orła (a nie orła bielika) stał się w kolejnych stuleciach znakiem heraldycznym dynastii Piastów, który na podstawie łacińskiego opisu Aquila alba u Długosza, zyskał w kolejnych stuleciach nazwę własną Orzeł Biały.

• «Ten ptak – według niektórych historyków – znajduje się na słynnym denarze Princes Polonie, bitym przez pierwszego polskiego króla na początku XI wieku. Nieco później za swój symbol przyjął go książę Władysław Herman, którego sarkofag w katedrze płockiej jest nim przyozdobiony.»

Komentarz: Okolicznościowy denar Chrobrego wybity został najprawdopodobniej w roku 1000 na okazję Zjazdu Gnieźnieńskiego i pielgrzymki cesarza Ottona III do grobu św. Wojciecha. Stąd też na monecie widnieje raczej paw jako chrześcijański symbol życia wiecznego. Symbol orła był oczywiście używany przez późniejszych książąt piastowskich, jednak przywołany przez autora artykułu orzeł zdobiący sarkofag w płockiej katedrze nie pochodzi z początku XII wieku, lecz został zaprojektowany w 1825 roku przez Zygmunta Vogla. 

Alabastrowy orzeł z płaskorzeźby na katedralnym nagrobku nie ma średniowiecznej proweniencji, lecz jest wyłącznie swobodną wizją XIX wiecznego projektanta grobowca władców piastowskich. Warto też dodać, że tę właśnie stylizację orła uznali za „prawilnie” piastowską motywowani ideologicznie komuniści, którzy chcąc zerwać z przedwojenną „pańską Polską”, wprowadzili go w 1943 roku jako orła wojskowego dla tworzonej na rozkaz Stalina Armii Berlinga. Orła pozbawionego korony określano potocznie mianem „kuricy”.

• «Ze zwierzęciem związana jest także wczesnośredniowieczna legenda o przodku Mieszka I, Lechu, który razem z braćmi Rusem i Czechem mieli wywędrować z obszarów dzisiejszej Chorwacji lub dawnej Panonii (prowincja rzymska między Sawą i Dunajem), aby założyć nowe państwa słowiańskie. Mit po raz pierwszy został zapisany w „Kronice polsko-węgierskiej” datowanej przez historyków na rok 1222.»

Komentarz: Po pierwsze datowana na rok 1222 kronika nosi tytuł Kronika węgiersko-polska. Po drugie, wedle mojej najlepszej wiedzy, kronikarz wypomina co prawda przodkom Mieszka większe upodobanie do dzikiej zwierzyny leśnej niż do owiec i wołów domowych, a nawet większe umiłowanie psów niż ludzi, ale nie znalazłem w niej opisu związku z Lechem „zwierzęcia” z gromady ptaków — czyli orła. 

• «Gdy zaś (Lech) ze swoim potomstwem wędrował przez rozległe lasy, gdzie teraz istnieje Królestwo Polskie, przybywszy wreszcie do pewnego uroczego miejsca, gdzie były bardzo żyzne pola, wielka obfitość ryb i dzikiego zwierza, tamże rozbił swe namioty. A pragnąc tam zbudować pierwsze mieszkanie, aby zapewnić schronienie sobie i swoim rzekł «Zbudujmy gniazdo!». Stąd i owa miejscowość aż do dzisiaj zwie się Gniezno, to jest «budowanie gniazda» – zanotowano w „Kronice Wielkopolskiej” bazującej na wspomnianym wcześniejszym opracowaniu.

Komentarz: Co prawda zacytowana w artykule Kronika Wielkopolska z końca XIII wieku przywołuje postać legendarnego Lecha, jednakże również bez literalnego wspomnienia o orle, gnieździe i zachodzącym słońcu. Także w najwcześniejszej chronologicznie Kronice Galla Anonima z początku XII wieku nie ma słowa o Lechu, ani też o orle. Z kolei Kronika Kadłubka z przełomu XII i XIII wieku nie tylko pomija gnieźnieńskie początki państwa Lechitów, wskazując jako jego stolicę miasto Kraka, ale także nie wspomina o pierwotnym wyborze symbolu.

• Według jednej z wersji tuż po rozbiciu obozu ktoś krzyknął nad głowami wojowników prowadzonych przez Lecha. Ludzie podnieśli wzrok i dojrzeli w górze wielkiego, białego orła, który po chwili wylądował na szycie (zapis oryginalny) pobliskiego dębu. Majestatyczna sylwetka pięknego ptaka kontrastowała z czerwonym od zachodu niebem. Znak został poczytany za pomyślny, a później legendarny założyciel Gniezna, na chorągwiach swych kazał kłaść orła białego za herb, a od tego czasu to Królestwo Polskie tego klejnotu używa – pisał XVI-wieczny kronikarz Marcin Bielski.»

Komentarz: Zastosowany w artykule „skrót myślowy”, poprzez bezpośrednie zestawianie w jednym akapicie nieautentycznych zapisów z tekstem kreowanymi przez staropolskiego kronikarza w XVI wieku, wprowadza w błąd czytelnika nieobeznanego ze źródłami i utrwala „bałamuctwa” o rzekomym potwierdzeniu pochodzenia polskiego symbolu przez najstarsze polskie źródła historyczne. 

Trudno bowiem domyślić się jaką wersję legendy, czy też kroniki autor miał na myśli, gdyż nie podał nazwy źródła, z którego pochodzić miał tak sugestywny opis „majestatycznej sylwetki pięknego ptaka kontrastującej z czerwonym od zachodu niebem”. Chyba że autor miał na myśli wersje tworzone w ramach radosnej twórczości całkiem współczesnych bajkopisarzy. 

• «Mimo to – dzięki Wicentemu (zapis oryginalny) Kadłubkowi – wiemy, że już Kazimierz Sprawiedliwy, panujący w 1182 roku, prowadził swoje wojsko w bitwie pod Brześciem „pod znakiem zwycięskiego orła”, „symbolu królewskiej godności”. Te ostatnie słowa wskazują, że ptak musiał znajdować się w herbach monarszych już wcześniej.»

Komentarz: Nie przypisuję sobie eksperckiej wiedzy w zakresie polskiej sfragistyki i heraldyki, więc najwyraźniej nie było mi dane natknąć się na „monarsze herby” z wizerunkiem takiego ptaka wśród zachowanych artefaktów sprzed roku 1182. O ile jednak się orientuję, pierwszy herb Królestwa Polskiego — w rozumieniu herbu jako godła położonego w tarczy — z przedstawieniem królewskiego orła, przynosi dopiero pieczęć majestatowa króla Przemysła II z roku 1295.

• «Nastanie nowej dynastii Jagiellonów po wygaśnięciu królewskiej linii Piastów nie zmieniło polskich barw. Narodzony na Litwie Władysław Jagiełło nie miał ani chęci ani powodów, aby cokolwiek w niej zmieniać – dzięki temu pokazywał bowiem ciągłość państwa polskiego. Jan Długosz, opisując przygotowania do bitwy pod Grunwaldem, pisze o "chorągwi wielkiej, na której wyszyty był misternie orzeł biały z rozciągnionemi skrzydłami, dziobem rozwartym i z koroną na głowie, jako herb i godło całego Królestwa Polskiego”.»

Komentarz: Po pierwsze polskie barwy — rozumiane współcześnie jako zestawienie koloru białego i czerwonego w dwóch równoległych pasach — to jednak nie to samo co opisana przez Długosza heraldyczna Wielka Chorągiew Królestwa Polskiego. Po drugie ciągłość państwa symbolizowana była nie tyle symboliką królestwa, co osobą jego władcy. Natomiast zmianą w obszarze symboliki, jakiej dokonano wraz z objęciem tronu przez Jagiełłę, było wprowadzenie przedstawienia litewskiej Pogoni na pieczęci władcy przez kancelarię królewską.

• Tuż po powstaniu Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1569 roku królewski sztandar nieco się zmienił. Trzy pasy, które na nim umieszczono, miały barwy czerwono-biało-czerwone. Na środku znajdował się czterodzielny herb zawierający dwa pola przedstawiające białego orła w koronie, czyli symbol Korony i dwa z wizerunkiem Pogoni – herbu Litwy. Takim pozostawał on przez setki lat – bili się pod nim zarówno Stefan Batory, jak i Jan III Sobieski czy królowie z dynastii Wazów.»

Zamieszczona w artykule ilustracja nie przedstawia wielowiekowego sztandaru Rzeczypospolitej Obojga Narodów, lecz jest „wikipedyjnym” przetworzeniem wizerunku chorągwi, jaką sprawiono na ślub Zygmunta III Wazy z  z arcyksiężniczką Domu Austriackiego — Konstancją Habsburżanką. Barwy pasów okazjonalnego weksylium — czerwony, biały i czerwony — nie odnosiły się do barw heraldycznych Królestwa Polskiego, lecz wywiedzione zostały z tynktur herbu Habsburgów (dawnego herbu Babenbergów).

• «Także podczas walk o utrzymanie niepodległości posługiwano się wspomnianymi kolorami oraz oznaczeniami, a barwy biała i czerwona zostały oficjalnie i prawnie po raz pierwszy uznane za kolor narodu polskiego 3 maja 1792 roku. Na obchodach pierwszej rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja damy wystąpiły w białych sukniach przepasanych czerwoną wstęgą, a panowie nałożyli na siebie biało-czerwone szarfy.»

Komentarz: Na deser — a jakże by inaczej — autor serwuje czytelnikom główne „okołotrzeciomajowe bałamuctwo” o rzekomym pierwszym oficjalnym i prawnym uznaniu barwy białej i czerwonej za kolory narodowe w roku 1792. Pozwolę sobie przypomnieć, że stanowi ono pochodną konfabulacji Alfreda Znamierowskiego przetworzonej dodatkowo przez „wikipedyjnego” redaktora. Zamieszczone w Wikipedii artykuły Flaga Polski, Barwy Polski, a także Kokarda Narodowa, nadal udostępniają następującą treść:

«Podczas obchodów pierwszej rocznicy uchwalenia Ustawy Rządowej damy wystąpiły wówczas w białych sukniach przepasanych czerwoną wstęgą, a panowie nałożyli na siebie szarfy biało-czerwone. Nawiązano tą manifestacją do heraldyki Królestwa Polskiego – białego orła na czerwonej tarczy herbowej.»

Powtórzę zatem, iż w dniu 3 maja 1792 roku miała miejsce uroczystość wmurowania kamienia węgielnego pod budowę Świątyni Najwyższej Opatrzności jako votum dziękczynnego Sejmu za uchwalenie Ustawy rządowej. Ceremonii patronował św. Stanisław — główny patron Królestwa Polskiego i osobisty patron ówczesnego władcy. Zgodnie z wytycznymi ustalonymi w „Porządku obrządku”, główną barwą ceremonialną był kolor czerwony. 

Barwa ta nawiązywała nie tylko do kolorystyki przewidzianej w obrzędzie liturgicznym ma cześć męczennika, ale przede wszystkim do pąsowej barwy wstęgi orderowej Orderu Świętego Stanisława, ustanowionego w roku 1765 przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Męskiej części dostojników zalecono odziać się w przynależne im suknie orderowe, przepasane wstęgą orderową, damy zaś poproszono, aby wystąpiły w białych sukniach, ozdobionych wstążkami i szarfami pąsowymi:

«JJ. WW. Posłowie, i Delegowani raczą bydź wszyscy w Mundurach swoich respective Województw: — Senat zaś, i inni Urzędnicy nie Seymujący w Sukni Orderów Polskich z czerwoną wstęgą na wierzchu. — Jeymość Damy, raczą bydź w Sukniach białych z szarfami, i wstęgami ponsowemi.»

Wielokrotnie pisałem — ostatnio w artykule «Trzeciomajowe damy w bieli i czerwieni» — iż w roku 1792 nie miała miejsca żadna spontaniczna manifestacja barw narodowych przez nawiązanie do heraldyki Królestwa Polskiego. Tak to już jednak jest, że Wikipedia jako źródło „pierwszego kontaktu” ma większą siłę przebicia — żeby nie powiedzieć: rażenia — aniżeli prywatny portal. Stąd też w przestrzeni medialnej nadal straszą „białe damy z czerwonymi wstążkami”. 

Odnośnie sformułowanego w artykule twierdzenia o „pierwszym oficjalnym i prawnym uznaniu barwy białej i czerwonej za kolor narodu polskiego w roku 1792” należy wyjaśnić, iż nie miało wówczas miejsca żadne formalne ustalenie prawnego statusu polskich barw. Odnoszę wrażenie, iż autor słyszał, że dzwonią, ale nie wiedział, w którym kościele. Wtręt „o walkach o utrzymanie niepodległości” sugeruje, iż musiały mu przestawić się okresy historyczne i powstanie listopadowe wyprzedziło obchody pierwszej rocznicy uchwalenia Ustawy Rządowej.

Jakiekolwiek jednak byłyby przyczyny takiego brzmienia treści należy wskazać, że podana informacja jest na wskroś nieprawdziwa. Barwy biała i czerwona uzyskały bowiem oficjalny status polskich barw narodowych — a zatem ustalony odpowiednim aktem prawa wydanym przez organ do tego uprawniony — dopiero na mocy uchwały połączonych Izb Sejmu Królestwa Polskiego z dnia 7 lutego 1831 roku, stanowiącej, iż „Kokardę Narodową stanowić będą kolory Herbu Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, to iest: kolor biały z czerwonym”.

Na koniec zauważę, iż uporczywe pojawianie się w mediach treści wątpliwych źródłowo — przypomnę kwestię rzekomego plagiatu projektu godła Polski, czy też kwestionowanie obecności orła w polskim herbie z uwagi na powszechne uznawanie go za bielika, którego nowa systematyka ornitologiczna klasyfikuje jako jastrzębia — świadczy o tym, że ważne społecznie kwestie związane z polską symboliką tożsamościową nie są na bieżąco poddawane analizie krytycznej przez środowiska naukowe. 

Podręcznikowym przykładem może być właśnie kwestia trwałości „bałamuctwa” dotyczącego wydarzeń z roku 1792, na co zwrócił uwagę dr hab. Marek Adamczewski — prof. Uniwersytetu Łódzkiego — który w swoim artykule «Karmazynowa... jak puchar wina, biała jak śnieżna lawina» skonstatował, iż:

«Uwagi o związku strojów uczestników uroczystości z 3 V 1792 r. z orderami, a nie z polskimi barwami krajowymi w sensie ścisłym zostały sformułowane przez Aleksandra Bąka, ale jak dotąd nie zostały zauważone. W piśmiennictwie dalej narodziny polskich barw państwowych / narodowych łączone są z wydarzeniami z maja 1792 r.»

Choć od tej publikacji minęło 6 lat — a 10 lat od artykułu mojego autorstwa — to najwyraźniej nawet wysoko punktowane wydawnictwa naukowe okazują się nie mieć wystarczającego wpływu na popularyzację wiedzy. No chyba, że wyłączną przyczyną niezauważenia konstatacji łódzkiego akademika zamieszczonej w przedmiotowej publikacji jest jej wydrukowanie zbyt małą czcionką.

I to by było na tyle…

W stopce oficjalnej witryny internetowej Telewizji Polskiej S.A. w likwidacji zamieszczono informację o dofinansowaniu z budżetu państwa jej działalności w ramach „ustawowych zadań związanych z realizacją misji publicznej”. Wartość udzielonej dotacji celowej od lutego 2024 roku wyniosła prawie 4 miliardy złotych. W okresie luty-kwiecień 2026 wypłacono kwotę 630.000.000 złotych — słownie: sześćset trzydzieści milionów złotych.

Biało-Czerwona

Przy okazji obchodzonego po raz 23 Dnia Flagi Rzeczypospolitej Polskiej pozwolę sobie ponownie stwierdzić, że — w moim głębokim przekonaniu — przewidziana prawem podmiotowość symbolu państwowego, jakim jest flaga państwowa, winna być oddana jej indywidualną nazwą własną Biało-Czerwona, a nie nazwą rodzajową.

Przecież polski herb Orzeł Biały nie jest określany nazwą rodzajową jakiegoś gatunku orła, lecz heraldycznym mianem wywiedzionym z historycznej tradycji naczelnego znaku Królestwa Polskiego i jego koronowanego władcy. Podobnie hymn Mazurek Dąbrowskiego nie jest nazwą rodzajową pewnej odmiany mazurka jako formy muzycznej, lecz nazwą własną historycznej Pieśni Legionów Polskich.

Uważam, iż słusznym jest, aby Biało-Czerwona jako nazwa zwyczajowa polskiej flagi o ponad 100-letniej tradycji stała się indywidualną nazwą własną ustaloną odpowiednimi zapisami prawa. Nie zgadzam się bowiem na traktowanie flagi państwowej jedynie jako formy barw Rzeczypospolitej Polskiej. O ile bowiem biało-czerwone barwy stanowią składniki polskiej flagi państwowej to ona sama nie jest barwami RP. 

Analogicznie ma się rzecz z Kokardą Narodową. Jestem przeciwny utrwalaniu stanu prawnego, w którym historyczna „oznaka Polaków” określana jest jako forma barw narodowych. Taki zapis — moim zdaniem — nie tylko uchybia Kokardzie Narodowej jako polskiemu symbolowi starszemu od flagi, ale zaprzecza też faktowi ustanowienia symbolu narodowego pod jego nazwą własną na mocy historycznej uchwały Sejmu Królestwa Polskiego w roku 1831.

Nikomu chyba nie trzeba tłumaczyć, jaką tożsamościową wartość dla Francuzów ma „trójkolorowa”, czyli Tricolore, stanowiąca zresztą — o czym niewielu wie — godło państwowe V Republiki Francuskiej. Uświęcona tradycją jest dla Brytyjczyków nazwa własna flagi Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii — Union Jack. Podobnie traktują Amerykanie nazwę flagi Stanów Zjednoczonych Ameryki — Old Glory.

Dlatego jestem przekonany, że zarówno Biało-Czerwonej, jak i Kokardzie Narodowej należy nadać podmiotowość znaku narodowego, wchodzącego w skład katalogu ustawowych symboli Rzeczypospolitej Polskiej i wymienianego pod jego indywidualną nazwą własną, zapisaną z dużych liter. 

Kazimierz Pierwszy w Koronie pierwszej, a nie „Koronie Chrobrego”

25 kwietnia 1333 roku w krakowskiej katedrze na Wawelu, Kazimierz — syn Władysława I Łokietka — koronowany został na króla Polski. Koronacji dokonał arcybiskup gnieźnieński Janisław. Na skroniach Kazimierza I spoczęła ojcowska korona, którą sprawiono na koronację w roku 1320. Poprzednie regalia, którymi jeszcze w katedrze gnieźnieńskiej dokonano ceremonii koronacyjnej — Bolesława II Szczodrego w roku 1076,  Przemysła II w roku 1295 oraz Wacława II w roku 1300 — zaginęła po wywiezieniu jej do Czech przez tego ostatniego.

Koronacja nie oznaczała dla Kazimierza spokojnego sprawowania władzy. Kolejny władca Czech — Jan Luksemburski — podnosił roszczenia do polskiego tronu.  W swojej oficjalnej tytulaturze używał tytułu króla Polski jako spadkobierca praw czeskich władców do Wielkopolski i Pomorza. Prawa czeskiego władcy do polskiej korony uznawali także zhołdowani przezeń książęta śląscy i mazowieccy. To właśnie z tej przyczyny koronacja Kazimierza, a wcześniej Władysława Łokietka, odbyła się w małopolskim Krakowie, a nie w wielkopolskim Gnieźnie. 

Jan Luksemburski używał w stosunku do Kazimierza — podobnie jak wobec jego ojca — określenia «król krakowski». Można powiedzieć, że w historii dotyczącej polskich władców z tego okresu nie było to nic nowego, gdyż wcześniej Przemysła II nazywano «królem Kalisza». W moim przekonaniu ślady tej propagandowej wojny z jego następcami odnaleźć można w herbarzach, w których widnieje herb opisany: «król Krakowa». Heraldyczny wizerunek przedstawia „małego” władcę w koronie na głowie, siedzącego na sporej wielkości karle. 

Testament Władysława Łokietka obligował Kazimierza nie tylko do obrony dziedzictwa, ale także do odzyskania ziem zagarniętych przez Zakon Krzyżacki — kujawskiej, dobrzyńskiej oraz Pomorza Gdańskiego:

Ciebie także, synu Kazimierzu, zachęcam, abyś uczciwie i sprawiedliwie rządził narodem polskim, na czele którego zostawiam Cię jako króla. Dbaj o jego korzyści, dokładaj wysiłków i starań i o tym myśl szczególnie, abyś odzyskał dziedziczne ziemie Królestwa Polskiego zajęte przez Krzyżaków, a zwłaszcza ziemię pomorską, którą mi świeżo podstępnie zagarnięto. Niech Cię żaden układ, żadna konieczność nie skłoni, abyś z niej ustąpił. Bo albo zdobędziesz wieczną sławę, jeśli spełnisz me rozkazy, albo narazisz się na wieczną sromotę, jeśli je zlekceważysz.

Realizacja ojcowskiego testamentu wymagała nie tylko skuteczności militarnej, ale przede wszystkim dyplomatycznej. Kazimierz po objęciu tronu sprawił nową pieczęć majestatową. Stanowiła ona odpowiedź na umniejszanie jego pozycji królewskiej zarówno przez władcę Czech, jak i Zakon Krzyżacki. Umieszczona na niej legenda nie tylko jednoznacznie manifestowała władzę w pełni suwerennego króla Królestwa Polskiego, ale także określała przynależne mu dominium:

+ KAZIMIRUS D(ᴇ)I GR(ᴀᴛɪ)A REX POLONIE C(ʀᴀ)COVIE SA(ɴ)DOM(ɪʀɪᴇ) SIRAD(ɪᴇ) LANC(ɪᴄɪᴇ) CUYAU(ɪᴇ) POMORA(ɴ)IE.

Podkreśleniu królewskiego statusu służyła także emisja własnej monety. W ramach reformy monetarnej, przeprowadzonej przez Kazimierza I. w ostatnim okresie jego panowania, wybity został w srebrze grosz krakowski, wzorowany na groszu praskim Wacława II. Na jego  awersie widniała królewska korona otwarta — corona aperta — oraz skrócona tytulatura władcy: DEI GRATIA REX POLONIE wraz z przyjętym przezeń mianem KAZIMIRVS PRIMVS. Rewers zdobił wizerunek heraldycznego orła zwieńczonego także królewską koroną otwartą.

Polska historiografia przydała jednak Kazimierzowi przydomek Wielki za Janem Długoszem, który w swoich dziełach tytułował go mianem Magnus. Znamienne jest, że to właśnie Długoszowe Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego stały się źródłem błędnego utożsamienia diademu wręczonego Bolesławowi Chrobremu przez cesarza Ottona III  roku 1000.  z regalium, którego używano podczas ceremonii królewskiej koronacji kolejnych polskich władców.

Jan Długosz kreował ideę Korony Królestwa Polskiego — Corona Regni Poloniae — jako suwerennego bytu państwowego, tworzonego w oparciu o zjednoczone ziemie oraz istniejącego niezależnego od osoby władcy. Symbolicznym źródłem tej ciągłości miała być korona nadana z woli cesarza pierwszemu królowi z dynastii Piastów podczas Zjazdu Gnieźnieńskiego. Jednak czym innym jest «Korona» jako idea państwa, a czym innym «korona» jako konkretne insygnium. A jak wiadomo zarówno diadem, jak i korona z koronacji Chrobrego w roku 1025, zaginęły.

Echem bezkrytycznego powiązania historiozoficznej idei z zachowanymi regaliami są relacje z przeglądów zasobów Skarbca Koronnego utrwalone w historycznych dokumentacjach inwentaryzacyjnych z XVIII i XIX wieku. Zawierają one przekonanie, iż w zbiorach przechowywana jest „korona królów polskich”, „korona pierwsza”, czy też „korona od Ottona cesarza ze złota czystego”. W ostatnim inwentarzu Skarbca Koronnego, przeprowadzonym w roku 1792, odnotowano jej obecność w następujący sposób:

Korona pierwsza, originalis sive privilegiata (oryginalna czyli uprzywilejowana) nazwana, od Ottona III cesarza, Bolesławowi I, Chrobrym zwanemu, królowi polskiemu dana, a przy koronacji Najjaśniejszego Stanisława Augusta szczęśliwie nam panującego w roku 1764 obłąką złotą i części jednej dodaniem ozdobiona.

To błędne przekonanie, wywiedzione w okresie staropolskim z przekazów Długosza, utrwalone zostało dodatkowo umieszczeniem „Korony Chrobrego” na portretach polskich władców — Bolesława Chrobrego, Kazimierza Wielkiego — namalowanych w XVIII wieku przez Marcello Bacciarellego na polecenie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Tzw. „Korona Chrobrego” — w postaci korony zamkniętej z krzyżem łączonej z herbem Rzeczypospolitej — pojawiała się także w ikonografii patriotycznej w początkach XX wieku

Od wielu lat w sposób nieuprawniony przypisywany jest status Korony Bolesława Chrobrego koronie sprawionej na koronację Władysława Łokietka w roku 1320 . Warto również dodać, że zachowane wizerunki tzw. „Korony Chrobrego” — łącznie z jej repliką współcześnie odtworzoną według rysunków Krzysztofa Wernera — nie przedstawiają korony Łokietka w jej oryginalnej postaci. Pierwotną koronę otwartą z XIV wieku uzupełniono bowiem w późniejszych czasach kabłąkiem zwieńczonym sferą z krzyżem.

Niestety ten właśnie wzór korony zamkniętej uznany został błędnie za synonim „pełnej suwerenności” państwa także we współczesnym dyskursie politycznym. Dość wspomnieć lepiej lub gorzej uzasadniane inicjatywy — najczęściej bardzo źle — dotyczące zwieńczenia koroną zamkniętą wizerunku orła w polskim godle państwowym. To właśnie do wzoru tzw. „Korony Chrobrego” odwołują się w swoich argumentach zwolennicy wprowadzenia zmian w polskich symbolach tożsamościowych (czytaj: Orzeł w koronie, ale jakiej?).

W roku 2021, w trakcie konsultacji projektu ustawy o symbolach państwowych prowadzonych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, własny wniosek zgłosiło Ministerstwo Sprawiedliwości. Przedstawiciel resortu wnosił o „dodanie do wizerunku orła białego dwóch gładkich kabłąków zwieńczonych złotym globem z krzyżem (tzw. korony zamkniętej)”. Przywrócenie zamkniętej korony stanowić miało absolutną i uzasadnioną konieczność, gdyż „zamknięta korona była obecna na przestrzeni dziejów w historii państwa polskiego”. 

Ministerstwo wskazywało, że „Zamknięta korona (w polskiej oficjalnej symbolice państwowej) była obecna od ok. 1492 r. w większości przejawów wiążących się z działaniem Państwa i monarchy (m.in.: herb, pieczęcie, monety)”. Dla przykładu podano, iż „wiele europejskich krajów w swoich godłach państwowych posługuje się właśnie corona clausa (m.in. Hiszpania, Serbia, Lichtenstein)”. Wedle przytoczonych argumentów korona zamknięta stanowić miała „immanentną część polskiej tradycji i kultury oraz odbicie wielowiekowego dziedzictwa narodowego”.

Okazuje się jednak, że również niektórzy historycy — warto podkreślić słowo „niektórzy”, gdyż stanowisko to nie jest reprezentatywne dla całego środowiska naukowego — dokładają do tego bałaganu swoją „cegiełkę” z uporem używając błędnego określenia „Korona Chrobrego”. Dla przykładu Komisja Heraldyczna, opiniując załączniki graficzne do ustawy o symbolach państwowych RP, odwołała się do… „Korony Chrobrego” w analizie przedstawienia korony wieńczącej przedstawienie orła w herbie RP, która nie ma z nią nic wspólnego:

Korona na głowie orła nawiązująca do insygnium koronacyjnego królów polskich, zwana m. in. Koroną Chrobrego, powinna być znaczniej uproszczona, a przez to bardziej czytelna w reprodukcji. Bardziej racjonalne jest podkreślenie konstrukcji z segmentów połączonych zawiasami, niż rysunek trzech kamieni i bliżej nieokreślonego motywu na środkowej lilii, które nie oddają wyglądu wspomnianej korony.

Natomiast Polskie Towarzystwo Heraldyczne w swojej opinii zasugerowało ustanowienie Wielkiej Pieczęci Rzeczypospolitej — „która poprzez swoją nazwę odwołuje się do Pieczęci Wielkiej Koronnej” — z umieszczoną w niej nad tarczą herbową „Koroną Chrobrego”. Miało to wedle pomysłodawców oddawać w formie symbolicznej myśl, iż „polskie państwo istnieje od 1000 lat, będące od średniowiecza państwem niezależnym (suwerennym), podległym tylko papieżowi (i to tylko w sprawach wiary)”. 

Wedle uzasadnienia heraldyków korona zamknięta umieszczona w Pieczęci Wielkiej Rzeczypospolitej, nie musi być rozumiana jako element herbu, lecz jako „element niosący ze sobą przesłanie symboliczne”. „Korona Chrobrego” ma bowiem symbolizować „ciągłość państwa i jego początki” oraz być „znakiem jego trwałości (także w czasie, gdy na tronie nie zasiadał monarcha)”. Pieczęć Wielka Rzeczypospolitej w takiej postaci pozwoliłaby na „szczególne wyróżnienie najważniejszej pieczęci Rzeczypospolitej od pozostałych pieczęci państwowych”. 

Pomysł ten był kontynuacją prób realizacji przez historyków własnego projektu wzoru herbu RP. Jeden z nich, zawierający tzw. „Koronę Chrobrego” nad tarczą herbową, zaprezentowano po zleceniu mi przez Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego prac nad projektem godła państwowego. Na konferencji naukowej w grudniu roku 2018 przedstawiciele Komisji Heraldycznej przedstawili propozycję nowego herbu RP z tarczą o złotym obwiedzeniu oraz umieszczoną na niej koroną zamkniętą zwieńczoną sferą z krzyżem — globus cruciger.

Postulat wprowadzenia królewskiej korony zamkniętej nad herbem Polski lub też w Wielkiej Pieczęci Rzeczypospolitej uzasadniany bywa obecnością koron w symbolach państw, które są obecnie republikami, a nie monarchiami. Jednak wydaje się, że argumentacja ta nie bierze pod uwagę faktu, iż w przypadku takich krajów, jak np. Bułgaria, Czarnogóra, czy też Serbia, linie dynastyczne historycznych władców nie wymarły. Wskazywanie Świętej Korony w herbie Węgier, której źródłem jest Doktryna Świętej Korony, uznać należy raczej za wymuszoną analogię.

Natomiast znamiona działania metodą faktów dokonanych nosi uzasadnianie użycia tzw. „Korony Chrobrego” z uwagi na to, że „znak ten już zaistniał na odznakach Orderu Krzyża Wojskowego, ustanowionego za kadencji Prezydenta RP, śp. Lecha Kaczyńskiego”. Mowa o ustanowionym w roku 2006 Orderze Krzyża Wojskowego, który stanowi najwyższe odznaczenie wojskowe przyznawane żołnierzom oraz cywilom za wybitne czyny bojowe przeciwko aktom terroryzmu w kraju lub podczas użycia Sił Zbrojnych RP poza granicami państwa w czasie pokoju.

Nazwą i wyglądem miał nawiązywać do ustanowionego w 1792 roku najstarszego i najwyższego polskiego odznaczenia — Orderu Virtuti Militari. Współczesny Krzyż Wielki Orderu Wojennego Virtuti Militari oraz Krzyż Komandorski zdobione są królewską koroną zamkniętą z krzyżem. Jednak symbol korony nie oznaczał związku z Królestwem Polski jako państwem, lecz sygnalizował, iż order nadawany był przez polskiego króla. Dowodzi tego pierwotny wzór orderu, na którego medalu widniała reksyna — królewski monogram SAR zwieńczony koroną. 

Nie pretenduję do bycia specjalistą od falerystyki, ale pobieżny przegląd współcześnie nadawanych orderów wojennych, które zawierają wizerunek królewskiej korony, wykazuje, iż nadawane są w krajach o ustroju monarchii konstytucyjnej lub wywiedzione są z historycznej tradycji monarchicznej. Należą do nich np. Belgia, Hiszpania, Luksemburg oraz Szwecja. Trwałej tradycji, która wiąże wizerunek korony na orderze z osobą monarchy, dowodzi szwedzki Królewski Order Miecza. Jego nadawanie jest prerogatywą władcy, a po śmierci odznaczonego order musi być zwrócony.

W moim przekonaniu wprowadzenie wizerunku tzw. „Korony Chrobrego” do współczesnego wzoru polskiego Orderu Krzyża Wojskowego nie tyle odróżnia go od Orderu Wojennego Virtuti Militari, co dowodzi raczej niezrozumienia historycznej tradycji przyznawania tego ostatniego. Dodatkowo odnoszę też nieodparte wrażenie, iż krzyż Orderu Wojskowego swoim kształtem bardziej przypomina niemiecki Krzyż Żelazny — Eisernes Kreuz — niż kawalerski krzyż historycznego Orderu Virtuti Militari. A zestawienie tzw. „Korony Chrobrego” z ustawowym wizerunkiem orła ustalonym dla godła RP spełnia definicję eklektyzmu.

Pozwolę sobie ponowić zgłoszony publicznie rok temu postulat, aby środowisko naukowe historyków wprowadziło w literaturze przedmiotu stosowną korektę i zamiast powielać błędne określenia «Korona Chrobrego» lub też «tzw. Korona Chrobrego»,  przywrócono koronie koronacyjnej królów polskich przynależny jej tytuł: Corona privilegiata, Korona uprzywilejowana lub Korona pierwsza — ewentualnie „Korona Łokietka z późn. zm”.

: )

Powrót średniowiecznego typariusza

Dokładnie 56 lat temu — 21 kwietnia 1970 roku — na posiedzeniu Zespołu do spraw zakupu archiwaliów ówczesnego Archiwum Państwowego m. Poznania i Województwa Poznańskiego pojęto decyzję o zakupie od osoby prywatnej średniowiecznego tłoku pieczęci wielkiej miasta Poznania.

Po długotrwałych konsultacjach z Komisją Zakupów Archiwaliów oraz przeprowadzeniu przez ekspertów  odpowiednich oględzin zabytek został nabyty przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych. W z początkiem listopada 1970 roku powrócił do zbiorów poznańskiego archiwum i został wpisany do księgi nabytków pod numerem 495/70.

Średniowieczny typariusz, datowany obecnie na początek XIV wieku, stanowi wyjątkowy zabytek niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Przechowuje bowiem pierwotne obrazowanie heraldyczne, którego symbolika stanowi źródło historycznej tożsamości miasta Poznania oraz jego mieszkańców. 

Typariusz wykonany z mosiądzu, z wyzłoconą matrycą o średnicy 69 mm, jest przykładem kunsztu ówczesnej sztuki złotniczej. Dokładna data jego powstania nie jest znana — pierwszy odcisk pojawił się dopiero przy dokumencie z roku 1344. Nie wiemy zatem, czy przenosi obrazowanie ze starszych pieczęci, wzmiankowanych w dokumencie z 1288 roku, czy też został wykonany na nowo po ich zniszczeniu.

Przedstawienie napieczętne stanowi rozbudowane obrazowanie o charakterze narracyjnym. Okala je legenda otokowa w brzmieniu: +S'IGILLUM CIUITATIS POZNANIE rozpoczęta krzyżem inicjalnym i zapisana gotycką majuskułą. Nad blankowanym murem bramnym o wątku kamiennym, z centralnie posadowioną wieżą z krenelażem i prześwitem okiennym, widnieje tarcza gotycka z przedstawieniem orła zwieńczonego koroną otwartą — herb Królestwa Polskiego. Z obu jego stron, na murowanych podstawach, stoją postaci świętych z nimbami wokół głów i odzianych w udrapowane szaty. 

Z prawej strony stoi św. Paweł z mieczem w prawicy o głowni skierowanej w górę i opartej na ramieniu oraz lewicą wzniesioną w geście błogosławieństwa. Po lewej stronie stoi św. Piotr, który lewą dłonią trzyma klucz z uchem częściowo skrytym w fałdzie szaty, a piórem opartym na ramieniu i skierowanym w górę zębami na zewnątrz. Prawa dłoń świętego wzniesiona w geście błogosławieństwa. Obu świętych flankują wizerunki sześciopromiennych gwiazd ponad półksiężycami o rogach skierowanych w górę. W otwartym przejeździe muru bramnego umieszczone są skrzyżowane Klucze Piotrowe piórami w górę i zębami na zewnątrz oraz krzyżem równoramiennym między nimi.

Choć od odnalezienia historycznego tłoka, zaginionego w niewyjaśnionych okolicznościach na początku I wojny światowej, minęło ponad pół wieku to obecne na pieczęci treści symboliczne do dziś nie doczekały się  w literaturze przedmiotu pogłębionego opracowania badawczego w ramach krytycznej analizy.

Pierwszą próbą podjęcia tego zagadnienia stanowiła przygotowana w roku 2024 moja autorska wystawa «Poznaj Herb Poznania» oraz towarzysząca jej publikacja pod tym samym tytułem. W ramach popularyzacji wzoru współczesnego herbu miasta omówione zostały także średniowieczne źródła jego symboliki.

Niestety w wielu publikacjach o historii Poznania, a także w wydawnictwach z zakresu sfragistyki, dominuje narracja, której źródłem jest teza wiążąca wizerunek napieczętny z książęcą lokacją miasta, przeprowadzoną przez Przemysła I i Bolesława Pobożnego w roku 1253. Zdaniem autorów ma tego dowodzić obecne na obrazowaniu przedstawienie heraldycznego orła bez korony.

Co więcej — nawet najnowsze projekty badawcze z zakresu polskiej sfragistyki zawierają adnotację, iż tezę o orle bez korony potwierdzać ma również „analiza zdjęć czy odrysów pieczęci jak również odnaleziony typariusz pieczęci”. Otóż nie — choć nie roszczę sobie pretensji do wielkiej erudycji w tym zakresie to wedle mojej najlepszej wiedzy nie ma w aktualnej literaturze przedmiotu żadnej takiej analizy badawczej.

Publikacje naukowe nie odnotowują nawet faktu, iż odnaleziony w roku 1970 historyczny tłok pieczęci Poznania został w roku 1991 poddany analizie przez poznańskiego artystę-plastyka Jerzego Bąka. Na bazie wykonanych wówczas odcisków pieczęci postawił tezę o obecności korony na głowie orła. Dodatkowe badania mechanoskopijne wykonane w roku 1992 przez Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Wojewódzkiej Policji w Poznaniu potwierdziły autentyczność tłoka oraz brak śladów mających na celu wprowadzenie w nim zmian.

To właśnie na podstawie tych ustaleń opracowany został przez Jerzego Bąka współczesny wzór herbu Stołecznego Miasta Poznania. We wrześniu 1996 roku Rada Miasta Poznania przyjęła wzór herbu, zawierający przedstawienie orła zwieńczonego królewską koroną. Tym samym przywrócony został miastu jego najstarszy znak tożsamościowy. Minęło od tego faktu ponad 30 lat. Najwyższy czas zatem zmienić narrację rozpowszechnianą przez naukowe źródła. Ale o tym już przy innej okazji.

Żółty — historia koloru w skrócie

Jeśli można współczuć kolorowi, to najbardziej należy współczuć żółtemu. Dlaczego? Ponieważ — jak twierdzi francuski historyk i mediewista Michel Pastoureau — na przestrzeni wieków barwa ta bardzo boleśnie straciła na znaczeniu. W swojej książce «Żółty. Historia koloru.» dowodzi, iż historycznie zmieniał on swoje znaczenie — niestety na gorsze. 

Jako pierwotne źródło barwy żółtej wskazywane jest słońce — naturalne źródło ciepła i światła. W starożytności zaczęła być wiązana ze złotem jako oznaką bogactwa i pozycji. Żółty miał być kolorem weselnym oraz strojów noszonych przez kobiety. Jednak był także używany przez zniewieściałych mężczyzn oraz kurtyzany. 

W średniowieczu barwa żółta jako zamiennik złota uchodziła początkowo za wyszukaną, stąd barwiono nią dodatki strojów. Jednak nadanie kolorowi żółtemu znaczenia ostrzegawczego zaczęło zmieniać jego postrzeganie. Stał się oznaką osób zaliczanych przez ówczesne społeczności do kategorii „złych”.

Byli wśród nich zarówno żebracy i dłużnicy, jak i kaci, szaleńcy, błaźni i prostytutki, wędrowni żacy i żydzi, a także heretycy i przeciwnicy reformacji. Żółtą farbą malowano domy osób oskarżonych o herezję lub skazanych za zdradę. Barwa żółta stała się zatem synonimem perfidii — w malarstwie religijnym szaty Judasza barwiono na żółto. 

Łacińskie słowo «fel», oznaczające zarówno żółć (pęcherzyk żółciowy), jak i truciznę, gorycz, złośliwość i nienawiść, przeszło do języka francuskiego. Słowo «félon» stało się określeniem wiarołomcy, zdrajcy lub przestępcy. Byłym skazańcom w czasach Wiktora Hugo we Francji wydawano żółte paszporty. 

W pewnym okresie dokumentacja medyczna osób chorych psychicznie miała kolor żółty — stąd znane „żółte papiery”. Kolor żółty w przestrzeni publicznej ma znaczenie ostrzegawcze, stąd jego obecność na znakach drogowych. Sygnalizuje potrzebę zwiększenia uwagi lub barwi miejsca i przedmioty wymagające widoczności. 

Żółknięcie jest też synonimem przemijania i starzenia się, ale także choroby, stąd żółtą flagą sygnalizowano występowanie zarazy — na przykład dżumy — albo miejsce objęte kwarantanną. Kolor żółty kojarzy się również z negatywnymi emocjami — można zżółknąć z zazdrości, zawiści, złości lub nienawiści. Żółć można nosić w sercu oraz z siebie wylewać.

„Ciemną” stroną koloru żółtego w kulturze europejskiej stał się zatem jego związek ze specyficznym przejawem zła — fałszem, hipokryzją, kłamstwem, niewiernością, oszustwem, perfidią, zazdrością i zdradą. Nawet żółte kwiaty uznawane są za przejaw negatywnych emocji, a ich wręczenie może być przejawem wrogości.

PrzePiS na opiniotwórczość

Ile razy redaktor ogólnopolskiego dziennika — pretendującego do „najbardziej opiniotwórczej gazety dekady” — musi użyć partyjnego akronimu «PiS», aby „pomóc” średnio zorientowanemu w temacie czytelnikowi (nikomu niczego nie ujmując) wyrobić sobie właściwą opinię o projekcie ponadpartyjnej ustawy o symbolach państwowych Rzeczypospolitej Polskiej, nad którym pracuje apartyjny Zespół Ekspercki? Policzmy:

«Jeszcze w 2021 r. projekt ustawy o symbolach prezentowało Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego i Sportu, kierowane przez Piotra Glińskiego. Projekt wzbudził jednak kontrowersje. Co znajduje się więc w nowym dokumencie? Resort nie ukrywa, że punktem wyjścia jest projekt PiS. […]

Proponowane zmiany w polskim godle/herbie? 

• zasady obowiązujące od 1990 r. 

• nowe zasady powstałe jeszcze za rządów PiS […]

Jak wynika z naszych informacji, zespół spotyka się regularnie, dwa razy w miesiącu, a na początku maja ministerstwo ma opublikować protokoły z jego obrad. Powód? Chęć uniknięcia kontrowersji takich, jakie miały miejsce za rządów PiS. […]

Załączniki graficzne i muzyczne powstały za rządów PiS. […]

Co ostatecznie znajdzie się w projekcie? Na obecnym etapie można jedynie spekulować. Ministerstwo Kultury nie ukrywa, że punktem wyjścia jest projekt powstały za rządów PiS, jednak nieoficjalnie wiadomo, że nie zostaną uwzględnione najbardziej kontrowersyjne postulaty, jak zmiana kolejności zwrotek hymnu czy wprowadzenie dwóch rodzajów flag. Można się spodziewać za to, że załączniki do powstającego projektu będą podobne do tych zaprojektowanych za rządów PiS. […]

Z kolei załączniki graficzne opracował poznański artysta Aleksander Bąk. Wszedł on w skład obecnego zespołu eksperckiego, co pozwala domniemywać, że orzeł narysowany przez niego za rządów PiS będzie podobny do tego, powstającego dziś. Za rządów PiS zaprojektował on orła, bazującego na projekcie Zygmunta Kamińskiego z 1927 r., pozbawionego cieniowania i z niewielkimi modyfikacjami, jak zabarwienie na złoto całych nóg. […]

O tym, co prawdopodobnie najbardziej interesuje opinię publiczną, czyli w jaki sposób zostanie przerysowany herb państwowy i czy obowiązujący jest projekt z czasów PiS, Bąk póki co nie napisał.»

Odpowiedź na postawione we wstępie pytanie brzmi: 9 — słownie: dziewięć.

Nie ukrywam, że ten dość nietypowy zabieg redakcyjny, zastosowany w artykule zamieszczonym na trzeciej stronie papierowego wydania gazety — poza tzw. jedynką i ostatnią stroną „okładkową” nie ma lepszej — o objętości pełnej kolumny (bite sześć szpalt) oraz elektryzującym tytule: Narysują nam nowego orła państwowego, bardzo mnie zaintrygował. Taka ekspozycja na łamach dziennika oznacza bowiem, że redakcji bardzo zależało na mocnym przekazie informacji. Bez wątpienia także samo brzmienie publikacji musiało zostać odpowiednio zredagowane. 

Tym bardziej, iż jego tematem jest kwestia symboli państwowych, wokół których od lat toczy się co najmniej ożywiona, jeśli nie wręcz gorąca dyskusja. Można powiedzieć, że każdorazowa próba przeprowadzenia procedury legislacyjnej przypomina chodzenie po polu minowym. Bo: Orzeł Biały to bielik, a skoro bielik to nie orzeł. Bo: korona otwarta to niesuwerenność państwa, a korona z krzyżem to państwo kolonialne Watykanu. Bo: gwiazdki na skrzydłach orła to bolszewizm lub masoneria, a jego części rogowe to tylko pazury i dziób, więc po co wyzłacać całe łapy.

Wreszcie, bo: godło to nie godło, lecz herb — a poza tym: może by tak dołożyć jeszcze nad tarczą herbu dodatkową koronę monarchiczną? No i argument ostateczny — bo: godło Polski jest plagiatem. Ktoś pamięta, jaki dziennik przyczynił się do rozpowszechnienia tej haniebnej tezy? Ja nie tylko pamiętam to „opiniotwórcze” medium, ale dostrzegam też przywoływanie w nim jako… „eksperta” od polskich symboli człowieka, który uczestniczył w tym skandalu.

Po głębszym namyśle stwierdziłem jednak, że nie chcę znaleźć narzucającej się wprost odpowiedzi na pytanie, jaki cel miało tak wielokrotne „otagowanie” treści artykułu akronimem «PiS» przez jego autora. Nie zamierzam też poddać się wrażeniu, iż publikacja tekstu w takim brzmieniu może nosić znamiona manipulacji. Nie chcę również dać posłuchu spiskowym podszeptom, iż tak wyraziście „oPiSana” informacja o aktualnych pracach nad ustawą o polskich symbolach, ma uniemożliwić obecnemu rządowi przyPiSanie sobie osiągnięć jego poprzedników. 

Absolutnie nie! Zamierzam jedynie przymrużyć oko i przywołać dowcip o bacy, który stanął przed sądem oskarżony o morderstwo turysty. Ponieważ góral z uporem nie przyznawał się do winy, sędzia zadał mu pytanie:

• Baco, powiedzcie, jak to naprawdę było?

• Ano nijok. Siedziołek se na przyzbie i strugałek osikowy kołecek. A ten turysta siad se kole mnie i zacoł jeść cereśnie. I co zjod, to mi pesteckom — trach! — w oko. A jo nic, ino se strugom ten kołecek. A on znowu zjad i — trach! — mie pesteckom w oko. A jo nic i dalej se strugom. A on zjad łostatniom cereśnie, rzucił mi torebke pode nogi, wstał i tak niescęśliwie sie potknął, że upadł — na ten kołecek, com go strugoł. I tak, Panie, cosik ze… 9 razy.

Jest jednak jeden niezaprzeczalny, a jednocześnie bardzo dla mnie pozytywny aspekt dotyczący artykułu opublikowanego przez dziennik «Rzeczpospolita». Otóż redaktor Wiktor Ferfecki jako jedna z nielicznych osób w Polsce przyznał się publicznie, że regularnie czyta treści zamieszczane przeze mnie od lat na portalu «JakiZnakTwoj.pl». Są bowiem tacy, co czytają i się z tym kryją. Są wreszcie tacy, co udają, że nie czytają, ale wyczytane treści „kanibalizują” i metodą copy-paste zamieszczają we własnych artykułach, czy też „autowywiadach”.

A nie ukrywam, że w tym roku minie dokładnie 15 lat od rozpoczęcia działalności autorskiego portalu. Nie spodziewałem się, iż prywatna pasja zamieni się w prace badawcze, które będą miały także wpływ na status symboli Polski. Nie sądziłem, że podjęta w 2009 roku inicjatywa opracowania standaryzacji godła państwowego pozwoli po latach przygotować projekt jego wzoru ustawowego, ani że jeden z projektów uproszczonego wzoru orła państwowego zostanie wykorzystany dla celów wspólnej identyfikacji wizualnej organów administracji rządowej.

Od lat też podnosiłem kwestie wzorów obowiązujących symboli oraz — przypominający niekiedy „wywijanie orła” — sposób używania wizerunku orła ustalonego dla godła przez podmioty do tego uprawnione. W artykule inicjującym działalność portalu podkreśliłem właściwość używania dla poszczególnych symboli ich nazw własnych w zapisie z dużej litery. Wreszcie — nie godząc się na uznawanie Kokardy Narodowej jedynie za formę barw RP — wniosłem w ramach petycji do Sejmu żądanie przyznania jej statusu odrębnego symbolu.

Dlatego też cieszę się, gdy moja działalność zostaje zauważona i doceniona. Tym bardziej, że cierpliwa weryfikacja materiałów oraz wytrwałe poszukiwanie źródeł przynoszą efekt — jak dla przykładu obalenie haniebnego zarzutu plagiatu, postawionego wobec prof. Zygmunta Kamińskiego jako autora wzoru godła państwowego z roku 1927. Nie jest bowiem dla mnie priorytetem pierwszeństwo „njusa”, ale rzetelność przygotowanych treści. Nie pretenduję wreszcie do roli „wszechwiedzącego”, ale pozostawiam sobie prawo do bycia omylnym. 

Słowniczek pojęć za(i)miennych

Zważając na zauważalne ubóstwo językowe niektórych artykułów pojawiających się w przestrzeni medialnej — w zakresie określania mojej osoby jako twórcy portalu JakiZnakTwoj.pl oraz autora publikowanych na nim treści — pozwolę sobie zamieścić krótki słowniczek pojęć-zamienników, mogących okazać się pomocnymi w oznaczaniu mojej tożsamości:

• autor

• badacz

• grafik

• heraldyzer

• heraldyzer-weksylograf

• popularyzator

• projektant

• twórca

• weksylograf

Jako dopuszczalne — choć nieobligatoryjne — stosować można:

• ekspert

• konsultant

• pasjonat

• realizator

• specjalista

• wykonawca.

Dodam, że powyższe pojęcia zawsze można dopełnić przymiotnikiem: poznański.

Natomiast do pojęć absolutnie zabronionych należą:

• artysta

• heraldyk

• historyk

• profesor.

: )

Dodatkowo przypomnę, że publikowanie treści na „prawie cytatu” wymaga zarówno podania ich autora z imienia i nazwiska, jak również i ich źródła — czyli pełnej nazwy portalu jakiznaktwoj.pl (Art. 34 upapp).*

„Bąk póki co nie napisał” — tako rzecze… Rzeczpospolita

Cytat:

«Mimo początkowej zwłoki, rozkręcają się prace nad zmianami w wyglądzie i zasadach stosowania polskich symboli narodowych. Projekt ma być znany w najbliższych miesiącach, a przyjęty do końca kadencji — ustaliła „Rzeczpospolita”.

Usunięcie cieniowania z rysunku orła, dodane prześwity w koronie i zabarwione na złoto całe nogi, a nie tylko szpony — takie modyfikacje mogą zostać wprowadzone w godle państwowym, czy raczej w herbie, bo zmienić ma się nie tylko wygląd, ale i oficjalna nazwa tego symbolu państwowego. Zmiany wprowadzić ma nowa ustawa o symbolach państwowych Rzeczypospolitej Polskiej, której projekt zostanie zaprezentowany już w najbliższych miesiącach. […]

Co ostatecznie znajdzie się w projekcie? Na obecnym etapie można jedynie spekulować. Ministerstwo Kultury nie ukrywa, że punktem wyjścia jest projekt powstały za rządów PiS, jednak nieoficjalnie wiadomo, że nie zostaną uwzględnione najbardziej kontrowersyjne postulaty, jak zmiana kolejności zwrotek hymnu czy wprowadzenie dwóch rodzajów flag. Można się spodziewać za to, że załączniki do powstającego projektu będą podobne do tych zaprojektowanych za rządów PiS. […]

Z kolei załączniki graficzne opracował poznański artysta Aleksander Bąk. Wszedł on w skład obecnego zespołu eksperckiego, co pozwala domniemywać, że orzeł narysowany przez niego za rządów PiS będzie podobny do tego, powstającego dziś. Za rządów PiS zaprojektował on orła, bazującego na projekcie Zygmunta Kamińskiego z 1927 r., pozbawionego cieniowania i z niewielkimi modyfikacjami, jak zabarwienie na złoto całych nóg. Bąk regularnie na swoim blogu zamieszcza zresztą wpisy sugerujące, w jakim kierunku mogą zmierzać prace nad projektem. […]

O tym, co prawdopodobnie najbardziej interesuje opinię publiczną, czyli w jaki sposób zostanie przerysowany herb państwowy i czy obowiązujący jest projekt z czasów PiS, Bąk póki co nie napisał.»*

— Aha… : )

Chrzest księcia Mieszka

Od 2019 roku w Polsce dzień 14 kwietnia obchodzony jest jako Święto Chrztu Polski. Ustanowione zostało w celu upamiętnienia chrztu piastowskiego księcia Mieszka I, którego osobista decyzja uznawana jest jednocześnie za chrzest jego władztwa oraz początek Państwa Polskiego. Bez wątpienia bowiem, za sprawą chrztu władcy Polan, zarządzane przez niego państwo weszło w roku 966 na arenę polityczną ówczesnej Europy. 

Najstarszy zachowany ślad pisany, dotyczący chrztu Mieszka, widnieje w powstałym około roku 1112 Roczniku świętokrzyskim — tzw. Roczniku Dawnym. Wpis pod rokiem CCCC LXVI (966) odnotowuje przybycie Dobrawy do Mieszka. Przy dacie CCCC LXVII (967) umieszczono zapis: Mysko dux bapizatur. Rok 966 jako datę chrztu księcia Mieszka zamieszcza późniejszy Rocznik Kapituły krakowskiej z XIII wieku.

Kwestią sporną wśród specjalistów jest samo miejsce chrztu. Pierwotnie brano pod uwagę Ostrów Lednicki. Jednak odkryte na terenie przykatedralnym pozostałości po kamiennym budynku z baptysterium z II połowy X wieku dowodzić mają chrztu w książęcym grodzie w Poznaniu. Z koncepcją chrztu krajowego konkuruje zagraniczna wskazująca na Magdeburg (965) lub Kwedlinburg (966). 

Wedle wczesnochrześcijańskiej tradycji sadzawki chrzcielne miały być na tyle głębokie, żeby katechumeni mogli zanurzyć się lub też uklęknąć, aby udzielający chrztu mógł zanurzyć ich głowę. Późniejsza liturgia przewidywała już tylko chrzest przez polanie wodą. Po chrzcie następowało namaszczenie krzyżmem i nałożenie białej szaty.

Chrzest Mieszka w kategoriach religijnych to osobisty akt wiary. To bez wątpienia także dopełnienie wymogu zawarcia ślubu z Dobrawą. Jednak chrzest władcy Polan można traktować również jako akt polityczny. Był to bowiem jednoznaczny sygnał skierowany do Cesarstwa Rzymskiego, a w szczególności do niemieckich władców Marchii Wschodniej agresywnie i konsekwentnie dążących do podboju „pogańskich” Słowian. 

Przyjęty przez Mieszka chrzest uratował tak „polańską” teraźniejszość, jak i przyszłość rodzącego się państwa. Zważając na historyczne losy tego regionu Europy jest pewne, że bez wejścia Piastów w obszar zachodniego chrześcijaństwa nie byłoby dziś ani mowy o współczesnym państwie polskim, ani też… polskiej mowy. Ziemie eksterminowanych Słowian Połabskich noszą we współczesnej historiografii termin „Germania Slavica”.

Perfidis Judæis, czy starsi bracia?

Do odwiedzenia dziś synagog przez wiernych Kościoła katolickiego w Polsce zachęcał list List Konferencji Episkopatu Polski z z okazji 40. rocznicy wizyty Jana Pawła II w rzymskiej Synagodze Większej. W uzasadnieniu przywołany został cytat z przemówienia wygłoszonego wówczas przez papieża:

«Jesteście naszymi umiłowanymi braćmi i w pewien sposób, można by powiedzieć, naszymi starszymi braćmi”.»

Sugestię odwiedzenia synagogi odbieram osobiście jako skłanianie mnie jako katolika do „wproszenia się” do żydowskiej bożnicy. Nie ułatwia też decyzji spontanicznego przyjścia „w gości” wymóg uprzedniego udostępnienia swoich danych imiennych z numerem dowodu osobistego i telefonu włącznie. To tyle w kwestii wymiaru „formalnego” religijnych gestów. 

Przyznaję, że nie rozumiem dlaczego biskupi polscy, formułując zaproszenie do odwiedzin ocalałych synagog, postanowili wejść niejako w rolę ich gospodarzy. Zgodnie z uświęconymi zwyczajami gościnności — na podobieństwo Abrahama zapraszającego trzech nieznajomych do swego namiotu pod dębami Mamre — to raczej gminy żydowskie winny same wyjść najpierw z taką okolicznościową zachętą. 

Nie wchodząc w głębszą analizę religioznawczą „starszeństwa” braci w wierze zaznaczę tylko, że swoistym przekłamaniem jest stawianie obecnego judaizmu — zwanego w literaturze przedmiotu „judaizmem rabinicznym” — na równi z judaizmem biblijnym, biorącym początek od Abrahama. Warto bowiem podkreślić, że historycznie ten ostatni przestał istnieć wraz ze zniszczeniem Świątyni Jerozolimskiej w roku 70. 

W wymiarze religijnym judaizm biblijny kształtowany przez księgi prorockie zamknęło wydanie na śmierć Rabbiego z Nazaretu przez Żydów, odrzucających go jako zapowiedzianego Mesjasza. W obrębie Izraela jako narodu wybranego dokonał się wtedy podział na dzieci wiary Abrahama, które uwierzyły w Jezusa Zmartwychwstałego — czyli Chrześcijan — oraz Żydów, którzy tej wiary nie podzielali. 

W uproszczeniu można powiedzieć, że judaizm rabiniczny, który uformował się dopiero parę wieków po zniszczeniu Jerozolimy, nie jest  tożsamy z judaizmem Starego Przymierza. W dużej mierze ukształtowany został bowiem przez Talmud, czyli rabiniczny komentarz do Tory (Pięcioksiągu Mojżeszowego), stanowiący nie tylko wykładnię prawa, ale także polemikę z rozwijającym się równolegle chrześcijaństwem. 

W kontekście przypisywania judaizmowi „starszeństwa w wierze” wobec chrześcijaństwa trudno pomijać fakt, iż wykładnia Talmudu dotycząca Jezusa nie jest rodzajem rozważań teologicznych, czy też filozoficznej krytyki religii, lecz zawiera obraźliwe treści, służące zdyskredytowanie jego osoby i nauki. Pomijanie tego faktu zakłamuje historię późniejszych relacji żydowsko-chrześcijańskich.

Stanowi to — filozoficznie rzecz ujmując — lekceważenie prawa Lebniza: Nic nie dzieje się bez skutku, wszystko swoją ma przyczynę. To nie wspólnota jerozolimskich uczniów Jezusa prześladowała Żydów, lecz to jego wyznawców zabijało zbrojne ramię Synagogi, pod nadzorem Szawła. Swoistą teologiczną niefrasobliwością jest  „skrót myślowy” o Chrześcijanach obciążonych większą winą za mękę Jezusa niż Żydzi.

Natomiast brakiem wyczucia chwili autorów listu kierowanego do wiernych polskiego Kościoła jest wiązanie społecznego grzechu „deficytu miłości” z antysemityzmem. Z jednej strony wpisuje się to w narrację o „większej odpowiedzialności Polaków za holokaust Żydów podczas II wojny światowej niż Niemców” — żeby przypomnieć haniebną tezę Jana Tomasza Grossa, iż „Polacy zabili więcej Żydów niż Niemców”. 

Z drugiej natomiast strony, w kontekście powszechnej krytyki aktualnych działań militarnych państwa Izrael, podejmowanych nie tylko w Gazie, ale także w Libanie — o decyzjach naruszających prawa Chrześcijan w Jerozolimie nie wspominając — wymawianie Polakom „braku miłości” do Żydów może ułatwiać spreparowanie „społecznej reakcji”, która pozwoli znów przyprawić polskim katolikom gębę antysemitów.

Modlitwa za Żydów jako „w pewien sposób starszych braci” ma bardzo głęboki sens. Warto bowiem wskazać na specyficzne znaczenie pojęcia owego „starszeństwa”, obecnego w Biblii od samego zarania dziejów człowieka. Jest to starszeństwo Kaina wobec brata Abla, starszeństwo Ezawa wobec bliźniaka Jakuba, a wreszcie starszeństwo jedenastu braci wobec Józefa.

Wspólnym mianownikiem tego właśnie braterskiego „starszeństwa” jest… morderstwo lub powzięty jego zamiar. Jednak tym co łączy biblijne historie o braterskich relacjach jest też Boża interwencja przemieniająca zło w „szczęśliwą winę” (felix culpa). Chrześcijańska teologia zbawienia uznaje bowiem wydanie Jezusa na śmierć za wpisany w Boży w plan Odkupienia całej ludzkości — w tym i Żydów. 

Przytoczone w liście biskupów słowa św. Pawła z listu do Rzymian „nieodwołalności powołania” Izraela do Zbawienia oznaczają nic innego jak nieodwołalne — czyli wciąż aktualne, choć do czasu — wezwanie współczesnych Żydów do uwierzenia w Jezusa jako jedynego Mesjasza:

«Nie chcę jednak, bracia, byście byli nieświadomi tej tajemnicy i sami w sobie zadufani: częściowa zatwardziałość Izraela ma miejsce aż do czasu wejścia wszystkich pogan. W ten sposób cały Izrael będzie zbawiony, jak napisano: „Przyjdzie z Syjonu Wybawiciel, odwróci nieprawości od Jakuba. Ato będzie Moje z Przymierze z nimi, gdy zgładzę ich grzechy”.

Zgodnie z Ewangelią są nieprzyjaciółmi ze względu na was, zgodnie z wybraniem są umiłowani ze względu na ojców. Nieodwołalne są bowiem dary i powołanie Boże. Podobnie jak kiedyś wy byliście nieposłuszni Bogu, teraz zaś dostąpiliście miłosierdzia z powodu ich nieposłuszeństwa, tak i oni stali się nieposłuszni z powodu okazanego wam miłosierdzia.»*

A przecież Apostoł chlubiący się byciem Izraelitą, Hebrajczykiem, potomstwem Abrahama staje w prawdzie przypominając, że był przez Żydów „pięciokroć  bity po czterdzieści razów bez jednego, trzy razy sieczony rózgami, a raz kamienowany”. Nie też ma w listach św. Pawła innej nauki, jak głoszącej zbawienie każdego człowieka przez Jezusa dzięki imiennemu uznaniu Go za Syna Bożego i Pana dającego życie wieczne. 

Bez wątpienia można uznać, że przypomniana przez biskupów Kościoła katolickiego w Polsce tradycyjna modlitwa, wznoszona podczas liturgii Wielkiego Piątku za Żydów jako „w pewien sposób starszych braci”, ma także sens w kontekście jednoznacznie brzmiących słów Jezusa — tak o Żydach:

«Plemię przewrotne i wiarołomne żąda znaku, ale żaden znak nie będzie mu dany, prócz znaku proroka Jonasza. Albowiem jak Jonasz był trzy dni i trzy noce we wnętrznościach wielkiej ryby , tak Syn Człowieczy będzie trzy dni i trzy noce w łonie ziemi. Ludzie z Niniwy powstaną na sądzie przeciw temu plemieniu i potępią je, ponieważ oni wskutek nawoływania Jonasza się nawrócili; a oto tu jest coś więcej niż Jonasz.»**

jak i o swoich uczniach:

«Lecz powiadam wam, którzy słuchacie: Miłujcie waszych nieprzyjaciół; dobrze czyńcie tym, którzy was nienawidzą; błogosławcie tym, którzy was przeklinają, i módlcie się za tych, którzy was oczerniają.»***

Kokarda Narodowa symbolem narodowym, a nie formą barw RP

12 lat temu, na mocy Zarządzenia Nr 5 Ministra Obrony Narodowej z dnia 9 kwietnia 2014 roku, wprowadzono w jednostkach Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej możliwość używania podczas uroczystości barw biało-czerwonych w formie kokard narodowych. Warto jednak przypomnieć, że w obecnym stanie prawnym Kokarda Narodowa jest tylko „formą barw RP” i nie posiada statusu ustawowego symbolu narodowego. 

Szansą na zmianę tego stanu rzeczy był projekt ustawy o symbolach państwowych, przygotowany w roku 2019 przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Z mojej inicjatywy wprowadzono wówczas do ustawy dodatkowy załącznik graficzny z roboczym wizerunkiem Kokardy Narodowej. Do ustalenia pozostała definicja i forma przedstawienia symbolu. Niestety przygotowany do legislacji akt prawny traktował ją nadal jako układ barw RP ułożonych w kokardę. 

W moim przekonaniu był to błąd. Ranga Kokardy Narodowej jako polskiego znaku tożsamościowego o prawie 200-letniej historii stanowi wystarczające uzasadnienie dla umieszczenia jej w ustawowym katalogu współczesnych znaków tożsamościowych jako osobny symbol Rzeczypospolitej Polskiej. Dlatego też w 2021 roku — w 190. rocznicę ustanowienia Kokardy Narodowej przez sejm powstania listopadowego — wniosłem do Sejmu RP petycję w sprawie włączenia Kokardy Narodowej do katalogu symboli narodowych i państwowych. 

Jednak w oparciu o wewnętrzną ekspertyzę komisja sejmowa podjęła decyzję o nieuwzględnieniu mojego postulatu. Opinia przygotowana przez eksperta Biura Analiz Sejmowych dowodziła kompletnego niezrozumienia historycznej rangi, jaką posiada Kokarda Narodowa, ustanowiona w roku 1831 na mocy uchwały Sejmu Królestwa Polskiego i wdrożona postanowieniem Rządu Narodowego. W moim przekonaniu ograniczanie Kokardy Narodowej jedynie do formy barw RP uchybia jej jako polskiemu symbolowi starszemu od flagi. 

Co więcej jest to ignorowanie jej rzeczywistego pochodzenia jako odrębnego znaku, wywiedzionego z tynktur heraldycznych herbu Królestwa Polskiego i Wielkiego księstwa Litewskiego. Dlatego jestem przekonany, że Kokardzie Narodowej należy nadać podmiotowość znaku narodowego, wchodzącego w skład katalogu ustawowych symboli i wymienianego pod historyczną nazwą własną, zapisaną z dużych liter — na podobieństwo herbu Orzeł Biały, Chorągwi Rzeczypospolitej, Pieczęci Rzeczypospolitej oraz Mazurka Dąbrowskiego.

«W te święta…» — czyli: o świętowaniu „z urzędu”

W swoim czasie — czyli z grubsza 15 lat temu — na portalu jakiznaktwoj.pl zainicjowałem monitoring użytkowania w przestrzeni publicznej ustawowego wzoru godła Rzeczypospolitej Polskiej, w tym na stronach internetowych urzędów administracji rządowej. Były to bowiem czasy, gdy z winiet stron internetowych polskich ministerstw znikał wizerunek orła zastępowany resortowymi logotypami (patrz: Monitoring 2011-2015).

Drugim obszarem obserwacji były „życzenia z urzędu” składane przy okazji obchodzonego Święta Bożego Narodzenia lub Zmartwychwstania Pańskiego. Dziwnym zbiegiem okoliczności, wraz z obejmowaniem rządów w Polsce przez polityków aspirujących do roli protagonistów wartości europejskich, oficjalna komunikacja świąteczna była „bezobjawowa” lub też kastrowana z wymiaru religijnego. 

Pozwolę sobie zatem przywołać tegoroczne oznaki „wielkanocnej” świadomości na rządowych portalach oraz na użytkowanych przez nie profilach na społecznościowej platformie Facebook. Przegląd wypada zacząć od Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, która na oficjalnej stronie internetowej KPRM (gov.pl/web/premier) zmieściła nagranie oraz tekst okolicznościowych życzeń premiera Donalda Tuska.

Treść osobistych życzeń Prezesa Rady Ministrów — w przeciwieństwie do życzeń zamieszczonych przez KRPM na oficjalnym profilu na Facebook'u — wydaje się wpisywać w nurt komunikacji na wskroś zeświecczonej. Ich adresaci nie dowiedzą się wprost z jakiej to okazji premier skierował do nich swoje słowa „właśnie w te święta”. Zaiste — dziwny jest ten świat… 

Jak wiadomo przykład idzie z góry, stąd większość z ministerstw rządu Donalda Tuska złożyła obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej życzenia w duchu areligijnym. Wizualna strona życzeń dowodzi, że centralne organy administracji rządowej obchodzą w tym roku Wielkanoc pod symbolami koszyczka wielkanocnego, pisanek, zajączka, czy też słomianego kurczaka o wyglądzie kaczora. 

Odnotować należy, iż na 19 ministerstw 3 z nich — Ministerstwo Energii, Ministerstwo Spraw Zagranicznych oraz Ministerstwo Zdrowia — w ogóle nie zauważyło tegorocznego święta Zmartwychwstania Pańskiego. Trudno stwierdzić, czy ministrowie uważają, iż portal gov.pl ma być „neutralny” światopoglądowej, faktem jednak jest, że aż 12 ministerstw pominęło Wielkanoc na swoich oficjalnych stronach internetowych:

• Ministerstwo Energii

• Ministerstwo Finansów 

• Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej

• Ministerstwo Infrastruktury

• Ministerstwo Klimatu i Środowiska

• Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego

• Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej

• Ministerstwo Rozwoju i Technologii

• Ministerstwo Sportu i Turystyki

• Ministerstwo Sprawiedliwości

• Ministerstwo Spraw Zagranicznych

• Ministerstwo Zdrowia

Najwyraźniej mniej neutralny światopoglądowo charakter muszą mieć oficjalne profile ministerstw na Facebook'u, gdyż tam zamieszczono jednak świąteczny anons. 

Na tle „urzędowych życzeń” przedstawicieli polskiego rządu zupełnie inaczej prezentuje się świąteczna komunikacja głowy państwa. Zarówno na oficjalnym portalu Kancelarii Prezydenta RP prezydent.pl , jak i na profilach na Facebook'u oraz platformie X (dawniej Twitter) zamieszczone zostały świąteczne życzenia Pary Prezydenckiej.

W życzeniach z okazji Świąt Wielkanocnych, skierowanych do Rodaków w kraju i poza jego granicami, jednoznacznie wybrzmiało religijne przesłanie: Chrystus zmartwychwstał.

Choć Ministerstwo Spraw Zagranicznych z początkiem roku 2026 zaczęło już używać w swojej komunikacji społecznościowego Facebook'a to życzenia wielkanocne pojawiły się wyłącznie na „oficjalnie-prywatnym” profilu ministra na platformie X (dawniej Twitter). Trudno stwierdzić, z jakich wzorów czerpie minister Radosław Sikorski, gdyż — dla przykładu — zarówno jego brytyjski odpowiednik, jak i premier Rządu Jego Królewskiej Mości, a także król Karol III, opublikowali „z urzędu” stosowne wpisy nie tylko na Wielkanoc, ale także z okazji Wielkiego Piątku.

To jest ta Noc…

Śmierć „sumienia” III RP

Przy okazji przypadającej dziś 21. rocznicy śmierci św. Jana Pawła II warto przywołać jego słowa wypowiedziane podczas IV pielgrzymki do Ojczyzny w roku 1991:

«[…] Ta moja pielgrzymka do Ojczyzny — czwarta z kolei — idzie po śladach Dekalogu. I oto rozważanie Bożych słów, stanowiących nienaruszalny ład ludzkiej moralności, prowadzi nas na każdym etapie do głębszego zrozumienia tajemnicy Jezusa Chrystusa — czyli istotnej rzeczywistości chrześcijaństwa, naszej wiary i życia z wiary, czyli naszej moralności. 

Chciałbym tu zapytać tych wszystkich, którzy za tę moralność małżeńską, rodzinną mają odpowiedzialność, tych wszystkich: czy wolno lekkomyślnie narażać polskie rodziny na dalsze zniszczenie?

Nie można tutaj mówić o wolności człowieka, bo to jest wolność, która zniewala. Tak, trzeba wychowania do wolności, trzeba dojrzałej wolności. Tylko na takiej może się opierać społeczeństwo, naród, wszystkie dziedziny jego życia. Ale nie można stwarzać fikcji wolności, która rzekomo człowieka wyzwala, a właściwie go zniewala i znieprawia. Z tego trzeba zrobić rachunek sumienia u progu III Rzeczypospolitej!

Może dlatego mówię tak, jak mówię, ponieważ to jest moja matka, ta ziemia! To jest moja matka, ta Ojczyzna! To są moi bracia i siostry! I zrozumcie, wy wszyscy, którzy lekkomyślnie podchodzicie do tych spraw, zrozumcie, że te sprawy nie mogą mnie nie obchodzić, nie mogą mnie nie boleć! Was też powinny boleć! Łatwo jest zniszczyć, trudniej odbudować. Zbyt długo niszczono! Trzeba intensywnie odbudowywać! Nie można dalej lekkomyślnie niszczyć!»*

«[…] A cóż to jest odkupienie, jak nie przywrócenie wartości. Nie jest przywracaniem wartości człowiekowi spychanie go do tego wszystkiego, co zmysłowe, do tych wszystkich rodzajów pożądania, do tych wszystkich ułatwień w dziedzinie zmysłów, w dziedzinie życia seksualnego, w dziedzinie używania. Nie jest dźwiganiem człowieka, nie jest miarą kultury, nie jest miarą europejskości, na którą tak często powołują się niektórzy rzecznicy naszego „wejścia do Europy"”

Przede wszystkim my wcale nie musimy do niej wchodzić, bo my w niej jesteśmy. Pierwszy premier III Rzeczypospolitej mówił to w Radzie Europejskiej w Strasburgu: w jakiś sposób zawsze byliśmy i jesteśmy w Europie. Nie musimy do niej wchodzić, ponieważ ją tworzyliśmy, i tworzyliśmy ją z większym trudem, aniżeli ci, którym się przypisuje albo którzy sobie przypisują patent na europejskość, wyłączność.

A co ma być kryterium, co ma być kryterium wolności? Jaka wolność? Na przykład wolność odbierania życia nie narodzonemu dziecku?

Moi drodzy bracia i siostry, ja pragnę jako biskup Rzymu zaprotestować przeciwko takiemu kwalifikowaniu Europy, Europy Zachodniej. To obraża ten wielki świat kultury, kultury chrześcijańskiej, z któregośmy czerpali i któryśmy współtworzyli, współtworzyli także za cenę naszych cierpień.»**

Orzeł Biały — znak naczelny państwa polskiego

2 kwietnia 1997 roku Zgromadzenie Narodowe uchwaliło Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej. W treści ustawy zasadniczej znalazł się także zapis definiujący polskie symbole państwowe. Zgodnie z brzmieniem artykułu 28. stanowią je:

• godło RP — wizerunek orła białego w koronie w czerwonym polu

• barwy RP — kolory biały i czerwony

• hymn RP — Mazurek Dąbrowskiego.

Gdyby istniała prawna ciągłość z II Rzecząpospolitą to Konstytucja z roku 1997 byłaby szóstą w historii odrodzonego państwa polskiego. Takiej jednak ciągłości prawnej nie ma, z uwagi na jej zerwanie z chwilą zainstalowania przez komunistów agenturalnego PKWN na ziemiach Polski w roku 1944.

Warto zauważyć, że Konstytucja z roku 1997 jest trzecią z kolei współczesną ustawą zasadniczą, która literalnie wskazała wizerunek orła jako polski symbol państwowy. Nie wymieniały go ani Konstytucja marcowa z roku 1921, ani też konstytucja kwietniowa z roku 1935. Dopiero w treści konstytucji lipcowej z roku 1952 umieszczony został zapis:

«Godłem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jest wizerunek orła białego w czerwonym polu.»

Zapis o takiej treści powtórzono w Konstytucji z roku 1976. Zmiana opisu nastąpiła w roku 1989 na mocy ustawy o zmianie Konstytucji PRL. Zgodnie z zapisami noweli grudniowej do opisu godła Rzeczypospolitej Polskiej dodano pojęcie «korona». Zapis w takim brzmieniu zawiera także Konstytucja RP uchwalona w roku 1997:

«Godłem Rzeczypospolitej Polskiej jest wizerunek orła białego w koronie w czerwonym polu.»

Opis w takiej postaci stał się przyczynkiem do dyskusji związanej z kwestią brzmienia prawnej definicji głównego symbolu państwa polskiego. Niektórzy eksperci, wychodząc z wąsko rozumianej definicji heraldycznej «godła» — jako wyłącznie mobilium herbowego położonego w polu tarczy — twierdzą, iż konstytucyjny zapis jest błędny.

W moim przekonaniu określenie «godło», obecne w polskiej tradycji legislacyjnej, jest jak najbardziej adekwatne dla najważniejszych znaków państwa i narodu. Dowodzą tego zarówno Ustawa o godłach i barwach RP z roku 1919, jak i Rozporządzenie o godłach i barwach państwowych oraz o oznakach, chorągwiach i pieczęciach RP z roku 1927.

Zastosowane w obu aktach prawnych pojęcie «godło» definiuje bowiem znaki szczególne — najwartościowsze insygnia (łac. insignia seu clenodia), najważniejsze emblematy tożsamościowe (fr. emblème), czy też najwyższe symbole suwerenności (niem. Hoheitszeichen). Utrzymanie w nomenklaturze określenia «godło» stanowi swoistą kontynuację polskiej tradycji prawnej.

Termin «godło», wprowadzony dla odrodzonego państwa polskiego jako Republika Polska, może mieć swoje źródło — a nawet być „kalką” — właśnie pojęcia «emblème», które obecne było w republikańskim prawodawstwie francuskim. Warto dodać, że historycy prawa wskazują, iż polskie ustawodawstwo II Rzeczypospolitej wzorowane było na rozwiązaniach ustrojowych III Republiki Francuskiej.

Znamiona manipulacji nosić zatem może zarzut podnoszony przez reprezentantów heraldycznych „purystów”, iż zamiany pojęcia «herb» na «godło» dokonali komuniści z pobudek ideologicznych zapisami stalinowskiej konstytucji z 1952 roku. Twierdzenie takie z wynikać może z użycia niewłaściwych narzędzi do weryfikowania nomenklatury prawnej.

Z uwagi na to, iż „politycznie” trudniejsza do przeprowadzenia jest zmiana Konstytucji niż ustawy, problematyczną kwestię rozwiązać miały odpowiednio sformułowane zapisy nowej ustawy o symbolach, przygotowanej przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w roku 2021. Projekt ten kontestowały jednak środowiska heraldyczne jako „rozwiązanie obchodzące prawo, ale nie konfrontujące analizowaną Ustawę z Konstytucją.”

W moim przekonaniu istnieje sposób na wykreowanie rozwiązania, które pozwoli uniknąć konfliktu z zapisem aktualnie obowiązującej Konstytucji — i to mimo, iż wymienia ona tylko jedno godło — z „purystycznym” pojmowaniem tego terminu. Należy wprowadzić do treści nowej ustawy o symbolach RP określenie «znak naczelny» dla zespołu znaków państwa o randze godła. Znakami naczelnymi byłyby zatem zgodnie z tradycją: 

• Godło Rzeczypospolitej Polskiej Orzeł Biały

• Chorągiew Rzeczypospolitej Polskiej 

• Pieczęć Rzeczypospolitej Polskiej.

Taka konstrukcja i brzmienie katalogu symboli z ich przejrzystym oraz imiennym przedstawieniem pozwoli nie tylko wykreować ustawę o właściwym dla jej rangi brzmieniu, ale także o pożądanym walorze edukacyjnym tego szczególnego aktu prawnego.

Orzeł „rubinowy”

2 lata temu w artykule «Godło z Wiki dla NIKE za… friko?», opublikowanym na portalu JakiZnakTwoj.pl, opisałem wprowadzenie przez Polski Związek Piłki Nożnej strojów sportowych reprezentacji Polski w piłce nożnej z godłem Polski bazującym na darmowym pliku graficznym z zasobów Wikipedia (Wikimedia Commons). 

Od lat producenci strojów „na swój sposób” rozwiązują kwestię przygotowania naszywki z polskim symbolem tożsamościowym. Problemem jest bowiem brak oficjalnego wzoru użytkowego ustawowego godła państwowego. Źródłem haftowanych lub drukowanych naszywek były pliki pozyskiwane z Wikipedii lub cliparty z internetowych banków ilustracji.

Wielomilionowe budżety nie przewidywały opracowania profesjonalnie odtworzonego wzoru godła państwowego. Po co, skoro „z internetu jest za friko”. W 2016 roku koszulkę reprezentacji przesłano dziennikarzom sportowym i celebrytom w pudełku ozdobionym ażurowo wyciętym wzorem orła „opracowanym” na podstawie mojego autorskiego projektu godła państwowego  z roku 2009.

W przypadku stosowanej na strojach naszywki z godłem państwowym widać wyraźnie nie tylko problem korzystania z nieoficjalnych wzorów godła państwowego, ale także z interpretacją prawa. Przykładem może być naszywka użyta na strojach polskich sportowców uczestniczących w letnich igrzyskach olimpijskich w Rio w roku 2016. 

Naszywka zawierała w obrębie wspólnej tarczy zestawienie dwóch odrębnych elementów w postaci godła państwowego oraz dodatkowego napisu POLSKA. Zastosowany wzór dowodzi braku świadomości, że w przypadku godła państwowego nie ma możliwości dowolnej interpretacji w przedstawianiu jego wizerunku, a żaden odrębny element nie może naruszać jego integralności.

Swoisty poligon doświadczalny w zakresie stosowania wizerunku orła jako polskiego symbolu tożsamościowego stanowi natomiast design strojów polskich olimpijczyków. Polscy olimpijczycy w Rio nosili stroje ozdobione „autorską” interpretacją przedstawienia orła, który w intensywnym świetle równikowego słońca bez wątpienia srebrzyście błyszczał. 

Najświeższym przykładem „radosnej twórczości” może być kolekcja przygotowana dla Olimpijskiej Reprezentacji Polski na XXV Zimowe Igrzyska Olimpijskie Mediolan-Cortina 2026 przez markę ADIDAS. Wedle przedstawiciela PKOl:

«Stroje dla reprezentacji Polski bazują na kolorach białym i rubinowym, stanowiąc bezpośrednie nawiązanie do barw flagi narodowej. […] Dodatkowo, w geście hołdu dla narodowego symbolu, tekstura z wizerunkiem orła umieszczona została na plecach wybranych produktów w kolekcji oraz na kurtce oraz spodniach, w których sportowcy odbierać będą medale.»*

No cóż — muszę przyznać, że „wywijanie orła” na rubinowo, uzasadnione gestem hołdu dla narodowego symbolu Polski, robi wrażenie. Do  cynobru, karmazynu, pąsu i szkarłatu oraz wymienionego przez Adama Chmiela zestawu „słodko-kwaśnych” odmian barwy czerwonej — karminowej, różowej „amarantowej”, wiśniowej, buraczkowej czy ćwikłowej — doszła zatem poważna konkurencja.

Hosanna!

Święty, Święty, Święty, 

Święty jest nasz Pan,

Pan Bóg wszechświata, 

Święty jest nasz Pan.

Pełne są niebiosa 

i ziemia Twojej chwały

Hosanna, hosanna, hosanna,

hosanna na wysokościach…

„Orzeł Kamińskiego” w herbie państwowym II RP

28 marca 1928 roku weszło w życie Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 r. o godłach i barwach państwowych oraz o oznakach, chorągwiach i pieczęciach. W odróżnieniu od ustawy z dnia 1 sierpnia 1919 r. o godłach i barwach Rzeczypospolitej Polskiej w rozporządzeniu zamieszczono wizerunek herbu państwowego.

Tym samym od roku 1928 zaczął obowiązywać w Polsce wzór godła państwowego z nowym wizerunkiem orła w koronie otwartej. Projekt herbu wykonany został przez Zygmunta Kamińskiego — profesora Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, jego współzałożyciela i wieloletniego nauczyciela rysunku, a przede wszystkim wybitnego profesjonalistę w zakresie projektowania graficznego. 

Na podstawie jego projektów opracowany został — niejako „z urzędu” — wzór orła państwowego, zaaplikowany następnie dla potrzeb herbu, chorągwi, flagi, bandery, sztandaru i proporca wojskowego oraz pieczęci urzędowych. Autorski projekt Kamińskiego przekazany został do Mennicy Państwowej, która odpowiadała za wykonanie wzorcowej matrycy rzeźbiarskiej dla potrzeb wykonania orła dla pieczęci państwowej.

Prezydenckie rozporządzenie (z mocą ustawy) ustanawiało dwa godła państwowe — herb państwowy i chorągiew Rzeczypospolitej. Warto zaznaczyć, że — podobnie do ustawy z 1919 roku — zastosowano w nomenklaturze określenie «GODŁO» jako prawną definicję najwyższych znaków państwa. Nie jest zatem zgodna z faktami narracja jakoby termin ten wprowadzili w obszar legislacyjny komuniści, zamiennie do pojęcia «HERB».

W rozporządzeniu Prezydenta RP po raz pierwszy określono odcień czerwieni w barwach państwowych — kolor czerwony odpowiadał barwie cynobru. Wbrew pojawiającym się w mediach informacjom akt prawny nie wzmiankował o zmianie barwy czerwonej z karmazynu na cynober. Natomiast, podobnie jak ustawa z roku 1919, zawierał przedstawienie Pieczęci Rzeczypospolitej. Co ciekawe oba akty prawne zawierały specyficzne określenie.

Opis Pieczęci Rzeczypospolitej w ustawie z roku 1919 określał ją jako „pieczęć okrągłą z herbem Państwa na tle heraldycznem”. Jednak wzory pieczęci zamieszczone w załącznikach graficznych do ustawy nie zawierały przedstawienia herbu — którego oficjalnego wzoru ustawa nie zawierała — lecz wizerunek samego orła w koronie zamkniętej, na tle bez dodatkowego zaznaczenia.

Natomiast rozporządzenie z roku 1927 określało pieczęć państwową jako „tłoczoną pieczęć o średnicy 77 mm, z wyobrażeniem orla państwowego ośrodku na tle heraldycznem”. Rysunek pieczęci państwowej zamieszczony w załączniku graficznym przedstawiał orła państwowego nowego wzoru umieszczonego na tle szrafowanym — kreskowanym pionowo — odwzorowującym barwę czerwoną.

Wzoru pieczęci państwowej nie zamieszczały już Dekret o godle i barwach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz o pieczęciach państwowych z roku 1955, ani Ustawa o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych z roku 1980, ani też jej nowelizacja z roku 1990. 

W moim przekonaniu, z uwagi na to, iż pieczęć stanowi istotny składnik historycznej tradycji tożsamościowej państwa polskiego zasadne jest nie tylko, aby w nowej ustawie o symbolach państwowych zamieszczony został wzór Pieczęci Rzeczypospolitej, ale aby symbol ten umieszczony został w katalogu znaków państwowych o randze… godła.

Baczność! Mazurek Dąbrowskiego…

Czy wiedzą Państwo, że 105 lat temu Mazurek Dąbrowskiego wskazany został formalnie jako hymn państwowy odrodzonej Polski?

22 marca 1921 roku w Dzienniku Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych, w rozkazie nr 221 o oddawaniu honorów przy odgrywaniu „Mazurka Dąbrowskiego” i hymnów państw sprzymierzonych, poruczono, iż:

«W czasie grania lub odśpiewania „Mazurka Dąbrowskiego” mają osoby wojskowe stać w postawie zasadniczej na „Baczność”, a pod gołem niebem oddać jeszcze i przepisane honory. Oddawanie honorów przez oddziały mają zarządzić ich D-cy. […]»*

Pierwszym oficjalnym dokumentem, w którym opublikowano treść oraz zapis nutowy „Polskiego Hymnu Narodowego”, był Dziennik Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych z 1921 roku. Hymn nosił jednak tytuł „Jeszcze Polska nie zginęła”. Podobnym mianem określano hymn w kolejnych aktach prawnych wydanych w 1926 roku przez Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego i Ministra Spraw Wewnętrznych oraz Ministra Spraw Wewnętrznych w roku 1927. Ten ostatni stanowił, iż obowiązującą treścią hymnu była tylko jego pierwsza zwrotka oraz refren. 

Warto zaznaczyć, że hymnu nie zawierała ani ustawa o godłach i barwach Rzeczypospolitej z 1919 roku, ani konstytucja marcowa z 1921 roku i konstytucja kwietniowa z roku 1935, ani Konstytucja PRL z roku 1952, ani też Dekret o godle i barwach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz o pieczęciach państwowych z roku 1955. Hymn jako „Mazurek Dąbrowskiego” wprowadzono pod nazwą własną dopiero w Konstytucji PRL z roku 1976. 

Dodam też jeszcze, że to właśnie 105 lat temu dokonano zmiany kolejności zwrotek „Mazurka Dąbrowskiego” w stosunku do pierwotnego tekstu „Pieśni Legionów” z roku 1797. W drugiej zwrotce pojawił się Bonaparte, a w trzeciej Czarniecki.

Przy tej okazji warto przywołać najstarsze znane nagranie pieśni „Jeszcze Polska nie zginęła” z początku XX wieku.

… i w Jezusa Chrystusa

Wierzę w Boga, 

Ojca Wszechmogącego,

Stworzyciela nieba i ziemi,

i w Jezusa Chrystusa 

Syna Jego jedynego,

Pana naszego, 

który się począł z Ducha Świętego,

narodził się z Maryi Panny, 

umęczon pod Ponckim Piłatem, 

ukrzyżowan, umarł i pogrzebion, 

zstąpił do piekieł, 

trzeciego dnia zmartwychwstał,

wstąpił na niebiosa, 

siedzi po prawicy Boga Ojca Wszechmogącego,

stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych,

wierzę w Ducha Świętego, 

święty Kościół powszechny, 

świętych obcowanie, 

grzechów odpuszczenie, 

ciała zmartwychwstanie, 

żywot wieczny.

Amen!

Mów mi: „Orzeł Biały”

Czy jest wreszcie szansa na to, aby państwowy akt prawny wspomagał kształtowanie świadomości społecznej w kwestii znajomości polskich symboli?

Oczywiście, że tak — wystarczy, aby ustawa o symbolach Rzeczypospolitej Polskiej, zamieszczając ich wyraźnie zdefiniowany katalog, nazywała je przynależnymi im historycznie lub zwyczajowo nazwami własnymi, zapisanymi z dużej litery.

Postuluję zatem wprowadzenie ustawowych nazw:

• «Orzeł Biały» — dla herbu Rzeczypospolitej Polskiej

• «Pieczęć Rzeczypospolitej Polskiej» — dla pieczęci państwowej

• «Chorągiew Rzeczypospolitej Polskiej» — dla weksylium osobistego Prezydenta RP

• «Barwy Rzeczypospolitej Polskiej» — dla zestawienia koloru białego z czerwonym

• «Kokarda Narodowa» — dla polskiej kokardy

• «Biało-Czerwona» — dla polskiej flagi

• «Orzeł Polski» — dla wizerunku białego orła w złotej koronie i złotym orężu

• «Chorągiew Narodowa» — dla weksylium powszechnego z wizerunkiem Orła Polskiego na płacie o czerwonym polu

• «Mazurek Dąbrowskiego» — dla polskiego hymnu.

„Pieśń Legionów” hymnem Rzeczypospolitej Polskiej